เครือข่ายกองทุนมะอิกระวานสวนเกษตร 4 ชั้น
เพื่อการจัดการทรัพยากรของชุมชนในผืนป่าอุ้มผางอย่างยั่งยืน
ยุทธชัย บุตรแก้ว : เขียน
สุนิสสา คามะนา : เรียบเรียง
แนวคิด/ความสำคัญ
พื้นที่อำเภออุ้มผางอยู่ในเขตผืนป่าตะวันตก ซึ่งเป็นพื้นที่อนุรักษ์ที่เป็นอุทยานแห่งชาติ มีความหลากหลายทางชาติพันธุ์และส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมและพึ่งพาอาศัยทรัพยากรจากพื้นที่ป่าในการดำรงชีวิต ซึ่งปัจจุบันชุมชนกำลังประสบกับปัญหาการปลูกพืชเชิงเดี่ยว การใช้สารและภาวะหนี้สิน และปัญหาที่สำคัญคือการขยายพื้นที่ทำกินเข้าไปในเขตป่าอนุรักษ์ จนเกิดความขัดแย้งระหว่างเจ้าหน้าที่กับชุมชน
ที่ผ่านมาชุมชนแก้ไขปัญหาความขัดแย้ง โดยการสร้างความร่วมมือระหว่างชุมชน หน่วยงานรัฐในท้องถิ่นและองค์กรภาคีพัฒนาในพื้นที่จัดเวทีเพื่อเปิดพื้นที่การเรียนรู้และแก้ไขร่วมกัน จนสามารถแก้ไขปัญหาความขัดแย้งได้ระดับหนึ่ง แม้ว่าปัญหาความขัดแย้งเขตที่ดินทำกินและวิถีวัฒนธรรมชุมชนในพื้นที่สามารถแก้ไขปัญหาได้แล้วระดับหนึ่ง แต่ชุมชนและภาคีพัฒนาเห็นว่ายังมีปัญหาอื่นที่ยังคงมีอยู่เนื่องจากปัญหาต่างๆ ไม่ได้เกิดขึ้นเพียงลำพังแต่มีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์เป็นปัจจัยซึ่งกันและกันอยู่ ปัญหาของชุมชนจำเป็นต้องมีการแก้ไขทั้งระบบ ซึ่งคณะทำงานงานอำเภออุ้มผางเห็นว่า คนเป็นทรัพยากรที่สำคัญในการขับเคลื่อนงานการแก้ไขปัญหาของชุมชน ดังนั้นการทำงานจึงมุ่งเน้นไปที่การปรับทัศนคติและการพัฒนาศักยภาพของคนในชุมชนให้มีความสามารถจัดการชุมชนตนเองได้
แนวทางการขับเคลื่อนงาน
การดำเนินโครงการจัดการพื้นที่คุ้มครองอย่างมีส่วนร่วม โดยความร่วมมือระหว่างกรมอุทยานแห่งชาติและชุมชน ใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง ซึ่งแบ่งตามโซนภูมินิเวศน์ลุ่มน้ำ และสันเขา ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากการทำงาน
- เกิดการหมายแนวเขตการใช้ที่ดินที่ชัดเจนและยอมรับร่วมกันระหว่างชุมชนกับพื้นที่อนุรักษ์
- เกิดคณะกรรมการชุมชนเข้ามาร่วมกันดูแล รับผิดชอบแนวเขตและการดำเนินกิจกรรมต่างๆในชุมชน
- เกิดแนวคิดการบริหารจัดการพื้นที่ภายในชุมชนเพื่อให้เกิดการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน
- เริ่มโครงการหนุนเสริมอาชีพและความเป็นอยู่ตามวิถีวัฒนธรรมชุมชน ให้เกิดความปกติสุขตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงและเป็นมิตรกับผืนป่า
- ชุมชนกับเจ้าหน้าที่อนุรักษ์มีแนวโน้มความสัมพันธ์ที่ดีต่อกันและร่วมกันดูแลรักษาผืนป่าตะวันตกในฐานะภาคีวามร่วมมือ
กิจกรรมหลักในการดำเนินงาน
- การหนุนเสริมและพัฒนาความเข้มแข็งของเครือข่ายและแกนนำชุมชน
- การจัดตั้งกองทุนมะอิกระวานเพื่อจัดสวัสดิการชุมชน
- สร้างกระบวนการเรียนรู้เพื่อเป็นฐานข้อมูลในการบริหารจัดการทรัพยากร
รูปแบบวิธีการสร้างกองทุน
เป็นกองทุนสวัสดิการชุมชนจากฐานการจัดการทรัพยากร(ดิน น้ำ ป่า) ที่นำมาใช้ในการจัดสวัสดิการชุมชนและการจัดการที่ดินชุมชน โดยดำเนินการในพื้นที่ ครอบคลุมหมด 420 ครอบครัว 16 หมู่บ้าน 28 ชุมชน(ป๊อกบ้าน) ในอำเภออุ้มผาง ได้แก่ ตำบลแม่จัน (หมู่ที่ 1,2,4,5,6,7,9,10,11) ตำบลอุ้มผาง (หมู่4 และหมู่ 5) ตำบลแม่ละมุ้ง (หมู่ที่ 1,3,4) และ ตำบลโมโกร (หมู่ที่4,7) ซึ่งมีรูปแบบของวิธีการ ดังนี้
- สร้างกลไกการทำงานในรูปแบบคณะกรรมการในระดับชุมชนที่มีองค์ประกอบมาจากชุมชน หน่วยงานในท้องถิ่นและท้องที่ อำเภอและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า
- สร้างพื้นที่เศรษฐกิจชุมชนโดยการปลูกพืชแบบผสมผสานหลายระดับลดหลั่นตามความสูงของพันธ์ไม้ที่ใช้ประโยชน์จำนวน 4ชั้น ในพื้นที่ป่าซึ่งเป็นที่ทำกินเดิมของชุมชน
- ชุมชนเก็บผลผลิตจากป่าที่ชุมชนจัดการมาขายให้พ่อค้าในหมู่บ้าน(ชุมชนเป็นคนเลือก)
- แบ่งรายได้เข้ากองทุน 5 บาทต่อกิโลกรัม
- นำรายได้ที่เข้ามาในกองทุนจัดสรรผลประโยชน์ในด้านสวัสดิการชุมชน/จัดการทรัพยากรป่า/กองทุนที่ดิน/แก้ไขหนี้สิน
การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น
ผลการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอย่างเห็นชัดเจนที่สุด ดังนี้
1.ด้านทรัพยากร
- ชุมชนจำกัดเขตที่ดินทำกินไม่มีการบุกรุกเพิ่ม
- ความหนาแน่นของป่าเพิ่มขึ้น ผลผลิตจากป่าเพิ่มขึ้นจากปีที่แล้ว เช่นเม็ดมะอิกระวานจาก 500ตันเป็น 700 ตัน
2.ด้านเศรษฐกิจ
- ชุมชนมีรายได้จากป่าและสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างปกติสุข
- มีกองทุนสำรองเมื่อคราวฉุกเฉิน
- ชุมชนอยู่อย่างปกติสุข
3.ด้านองค์กรชุมชน
- เกิดความร่วมมือในระดับพื้นที่ชุมชนและอำเภอ
- เครือข่ายองค์กรชุมชนมีความเข้มแข็งจัดการปัญหาตนเองได้ในระดับเบื้องต้น
- มีกระบวนการสร้างความเข้มแข็งอย่างต่อเนื่อง
- ชุมชนขยายแนวคิดและขยายเครือข่ายในพื้นที่อำเภออุ้มผางและพื้นที่ผืนป่าตะวันตก
