“บ้านป่าตึงงามและบ้านออนที่ตั้งอยู่ในสายน้ำป๋ามเมื่อก่อนมีฝายเยอะมาก เพราะต่างคนต่างทำกันเพื่อผันน้ำเข้านาตนเอง ต่อมาจึงได้มาคิดร่วมกันที่จะลดจำนวนฝายลง เพื่อเป็นการลดค่าใช้จ่ายในการจัดการแต่ก็ยังสามารถใช้ประโยชน์ได้ทุกครอบครัว อีกทั้งเป็นการเพิ่มความสามัคคีในหมู่บ้านอีกด้วย”
หมู่บ้านป่าตึงงาม ต.ปิงโค้ง อ.เชียงดาว จ. เชียงใหม่ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูง อุดมสมบูรณ์ไปด้วยป่าไม้ จนเป็นแหล่งกำเนิดของธารน้ำเล็กๆหลายสาย ที่ไหลมาบรรจบกันเป็นแม่น้ำสายใหญ่ ลงสู่ที่ราบแคบ ๆ ระหว่างภูเขา พัดพาเอาแร่ธาตุเข้าสู่ไร่นา ทำให้ดินมีความอุดมสมบูรณ์ข้าวกล้าได้ผลผลิตดีแม้จะปลูกกันคนละไม่กี่ไร่ก็มีข้าวปลาอาหารกินตลอดทั้งปี
ด้วยสภาพแวดล้อมที่เป็นภูเขาสลับซับซ้อน และปกคลุมด้วยม่านหมอกอยู่ตลอดเวลา ชาวบ้านจึงเรียกหมู่บ้านแห่งนี้ว่า “เมืองสามหมอก ภูเขาเจ็ดยอด” ทำให้มีอากาศเย็นสบายตลอดทั้งปี
อุ้ยชิพอ เรน่า อายุ 108 ปี ผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้านป่าตึงงาม เล่าว่า ชาวเขาเผ่าปะกาเกอะญอมีความผูกพันและอยู่ร่วมกันอย่างพึ่งพากับธรรมชาติ ทั้งดิน น้ำ ป่ามานาน บางบ้านมีระบบการจัดการดูแลรักษาป่าและการจัดการน้ำเพื่อใช้ในการเกษตรกรรมและการอุปโภคบริโภค ทำกันเล็กๆในครอบครัว จนเป็นภูมิปัญญาตกทอดมาสู่ลูกหลานจากรุ่นต่อรุ่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำระบบเหมืองฝายในเขตลุ่มแม่น้ำป๋ามที่ไหลผ่านหมู่บ้าน
“บ้านป่าตึงงามและบ้านออนที่ตั้งอยู่ในสายน้ำป๋ามเมื่อก่อนมีฝายเยอะมาก เพราะต่างคนต่างทำกันเพื่อผันน้ำเข้านาตนเอง ต่อมาจึงได้มาคิดร่วมกันที่จะลดจำนวนฝายลง เพื่อเป็นการลดค่าใช้จ่ายในการจัดการแต่ก็ยังสามารถใช้ประโยชน์ได้ทุกครอบครัว อีกทั้งเป็นการเพิ่มความสามัคคีในหมู่บ้านอีกด้วย”
การสร้างฝายจะดูธรรมชาติการไหลของสายน้ำซึ่งไหลเร็วและแรงต่างกัน จึงต้องอาศัยภูมิปัญญาคนเฒ่าคนแก่ในการจัดการกับความแรงของน้ำ ตลอดจนรู้จักพื้นที่ว่าควรสร้างเหมืองฝายตรงไหน บริเวณใดจึงจะจ่ายน้ำไปยังพื้นที่การเกษตรของชาวบ้านได้ทุกครอบครัว ซึ่งวันนี้ในบ้านป่าตึงงามและบ้านออนมีฝายเหลืออยู่ 13 ฝาย ได้ใช้ประโยชน์ร่วมกัน
นายกุ้ง เรน่า ลูกชายคนโตอุ้ยชิพอวัย 54 ปี ผู้สืบทอดเหมืองฝายต่อจากพ่อ เล่าว่า ทุกวันนี้ธรรมชาติได้ถูกทำลายลงไปมาก ป่าไม้ที่เคยเป็นดั่งชีวิตนับวันถูกทำลายจากกลุ่มนายทุนที่เข้ามาหาผลประโยชน์ จนทำให้เกิดผลกระทบตามมามากมาย
ปีที่ผ่านมาน้ำป่าไหลหลากและแรงมาก เมืองเชียงใหม่ทั้งเมืองกลายเป็นเมืองบาดาล ส่วนในชนบทนั้น ฝายได้รับความเสียหายน้ำพัดพาเอาดินทรายเข้าสู่ที่นาทับถมนาข้าวเสียหาย ส่วนคนที่ได้ข้าวก็ไม่แน่ใจว่าจะมีกินคุ้มปีหรือไม่ ดังนั้นชาวบ้านจึงมารวมพลังกันสร้างเหมืองฝายขึ้นมาอีกครั้ง
และแล้วในวันที่นัดหมายก็มาถึง พี่น้องทุกครอบครัวของหมู่บ้านป่าตึงงาม บ้านออนและหมู่บ้านใกล้เคียงซึ่งล้วนแล้วแต่ได้พึ่งพาอาศัยฝายในการผันน้ำเข้ามาสู่ไร่นา ก็มาผนึกกำลังร่วมกันสร้างฝาย จำนวน 8 ฝายขึ้นมาอีกครั้ง เพื่อจะให้แล้วเสร็จทันฤดูเพาะปลูกที่จะมาถึงในอีกไม่กี่วันข้างหน้าโดยมีทหาร พี่น้ององค์กรชุมชนจากทั่วทั้งประเทศมาร่วมแรงร่วมใจและร่วมศึกษาเรียนรู้การสร้างฝายในครั้งนี้ด้วย
ในระหว่างการซ่อมแซมฝายถึงแม้ฝนจะตกลงมาอย่างลืมหูลืมตาไม่ขึ้นแต่ทุกคนไม่ย่อท้อ ซึ่งก่อนลงมือซ่อมแซมฝายแก่ฝายจะประกอบพิธีเลี้ยงผีฝายเพื่อปกปักรักษาฝายให้คงอยู่ มีการตอกเสาหลักฝายเป็นการเอาฤกษ์เอาชัย จากนั้นพี่น้องจากทั่วสารทิศต่างลงมือลงแรงกันคนละไม้คนละมือจนซ่อมแซมฝายเสร็จอย่างเร็วแล้วพากันพักเอาแรงเพื่อซ่อมแซมฝายอื่นต่อไป
ส่วนวัสดุอุปกรณ์ชาวบ้านใช้ไม้ไผ่ที่มีอยู่ตามภูเขาและเศษไม้ที่เหลือใช้ในชุมชน เสร็จจากฝายแรกที่เป็นที่ฝายต้นแบบแล้ว ทุกคนต่างแบ่งทีมกันไปซ่อมแซมฝายที่เหลือซึ่งอยู่ห่างกันอย่างน้อย 3 กิโลเมตร ต้องเดินท้าวลุยโคลนเลนมุ่งหน้าสู่ฝายที่เหลือจนมืดค่ำจึงพากันแยกย้ายกันอาบน้ำ กินข้าว และชมการแสดงศิลปะพื้นเมืองของชาวเขาเผ่าปกาเกอะยอและลาหู่
บรรยากาศการแสดงเสียงหัวเราะของผู้ชมดังอย่างไม่ขาดสาย รู้ว่าทุกคนต่างผ่อนคลายจากการทำงานหนักมาทั้งวัน แม้เขียนจะฟังไม่รู้เรื่องก็ตามแต่ยังมีอารมณ์ร่วมไปกับชาวบ้านด้วย ซึ่งชาวบ้านบอกว่าการแสดงอย่างนี้นานๆครั้งจะมีให้ได้ชมกัน
นายสุรชัย ศุภชัยพิสุทธิ์ ชาวบ้านผู้หนึ่ง เล่าว่า ระบบเหมืองฝายเป็นระบบการจัดการน้ำที่มีความยืดหยุ่น สามารถปรับเปลี่ยนเพื่อให้สอดคล้องกับระบบนิเวศในพื้นที่ เหมืองฝายจึงเป็นภาพสะท้อนของระบบนิเวศเข้ากับศิลปวัฒนธรรมของท้องถิ่น ที่เชื่อมโยงเรื่องทรัพยากรธรรมชาติเข้าด้วยกันอย่างกลมกลืน ทำให้ชาวบ้านได้รับประโยชน์จากการใช้น้ำร่วมกันและดำเนินไปภายใต้แนวคิดของภูมิปัญญาเป็นหลัก
ภูมิปัญญาของชาวเขาเผ่าปะกาเกอะญอ ที่มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ แบ่งทุกข์ในยามยากยังมีให้เห็นมาจนถึงทุกวันนี้ โดยได้รับการคอยสั่งสอนจากบรรพบุรุษ การเคารพนับถือศรัทธาทรัพยากรธรรมชาติเป็นสิ่งสำคัญที่คอยหล่อเลี้ยงชีวิตให้กับคนในชุมชนมานาน
