จากการที่ทีมทำงานพื้นที่ทั้งในส่วนของเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการ/ เจ้าหน้าที่สนับสนุน ภายใต้กลุ่มต้นกล้าอุดมการณ์/กลุ่ม พอช.สัมพันธ์ ร่วมกับทีม สอช.จัดทำคู่มือการทำงานการจัดตั้งศูนย์การช่วยเหลือผู้ประสบภัยน้ำท่วมโดยขบวนองค์กรชุมชนเป็นแกนหลักขึ้นเมื่อช่วงกลางเดือนตุลาคม เพื่อใช้เป็นคู่มือการทำงานกับศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบภัยน้ำท่วม ที่ได้มีการจัดตั้งไปแล้ว ๑๒๘ ศูนย์ ในพื้นที่ ๑๗ จังหวัด ผู้เข้าร่วม/ได้รับการช่วยเหลือกว่า ๑๑๐,๐๐๐ ราย ซึ่งมีทั้งศูนย์ที่เป็นศูนย์พักพิงชั่วคราว ศูนย์จัดทำอาหาร ศูนย์ประสานความช่วยเหลือ ที่ขณะนี้ในหลายพื้นที่น้ำเริ่มลดแล้ว นำไปสู่การวางแผนการฟื้นฟู ที่มีการสำรวจข้อมูลความเสียหาย การจัดทำแผนฟื้นฟูระยะสั้น/ระยะกลาง ได้แก่ การซ่อมสร้างที่อยู่อาศัย เครื่องมือในการประกอบอาชีพ การจัดให้มีกองทุนภัยพิบัติ การฟื้นฟูการเกษตร การวางผังชุมชน ที่จะนำไปสู่การวางแผนการจัดการน้ำ การวางผังตำบล เพื่อการป้องกันและจัดการปัญหาในระยะยาวต่อไป
ในคู่มือดังกล่าวได้มีแนวทางการทำงานในเรื่องการวางผังตำบลอยู่แล้วส่วนหนึ่งตามผังประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการวางผังตำบล (ผังข้อมูลวางผังตำบลจากคู่มือ)
จึงได้ขยายเพิ่มเติมในส่วนของการใช้แผนที่เป็นเครื่องมือในกระบวนการผังชุมชน วางผังการพัฒนาเชิงพื้นที่ ซึ่งเดิมใช้สำหรับพื้นที่เมืองโดยที่นักวางผัง/สถาปนิกเป็นผู้ใช้ ให้ประชาชนมีส่วนร่วมในขั้นตอนของการเสนอผังเพื่อทำประชาพิจารณ์ แต่ในช่วงหลังได้นำมาใช้ในงานพัฒนาชุมชนท้องถิ่นมากขึ้น อย่างเช่น ในพื้นที่จัดการที่ดินโดยชุมชนท้องถิ่น พื้นที่ประสบปัญหาภัยพิบัติ การวางผังเพื่อเสนอแผนการจัดการทรัพยากร ดิน น้ำ ป่า กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ฯลฯ
การใช้เรื่องการวางผังเป็นเครื่องมือทำให้ชุมชนท้องถิ่นได้รู้จักตนเอง รู้ปัญหา รู้ศักยภาพ และวางแผนได้เช่นเดียวกับกับการทำแผนชุมชน แต่ข้อมูลที่ใช้ อย่างเช่น ข้อมูลกายภาพ แผนที่ทำมือ แผนที่ในระบบภูมิสารสนเทศ (GIS ) ภาพถ่าย ฯลฯ จะเป็นข้อมูลที่ชาวบ้านทั่วไปในชุมชน และผู้ที่เกี่ยวข้องสามารถสัมผัสได้ง่ายกว่าข้อมูลที่เป็นตัวอักษร ตัวเลข รวมทั้งแผนที่จะเสนอต่อผู้ที่เกี่ยวข้องก็จะแสดงด้วยผัง ภาพที่สามารถสื่อสารได้ง่าย ชัดเจน รวมทั้งสามารถเปิดพื้นที่การมีส่วนร่วมของผู้ที่เกี่ยวข้อง ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้กว้างขวางขึ้น โดยเฉพาะในกลุ่มเด็ก เยาวชน ที่มีความสนใจเรื่องเทคโนโลยีสารสนเทศ การจับพิกัด GPS การวาดภาพ /ทำสื่อ ฯลฯ
ตัวอย่างการใช้ข้อมูลแผนที่เพื่อวางผังชุมชนท้องถิ่นกรณีการวางแผนฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่นหลังภัยพิบัติน้ำท่วม
๑. แผนที่ทางน้ำ/แหล่งการน้ำ/พื้นที่น้ำท่วมของตำบลในช่วง ๒๐-๓๐ ปีที่ผ่านมาเป็นอย่างไร ? เสนอภาพแผนที่ตำบลที่มีข้อมูลกายภาพ เช่น ทางน้ำ ถนน สิ่งก่อสร้างสำคัญฯลฯ (ใช้ข้อมูลแผนที่จากศูนย์ GIS พอช.ซึ่งเป็นข้อมูลประมาณปี ๒๕๔๕-๔๖ หรือ พื้นที่จากหน่วยงานอื่นๆที่มีและเป็นปัจจุบันกว่า เช่น กรมพัฒนาที่ดิน GISTDA ฯลฯ ) แล้วให้คนในเวทีชุมชนช่วยกันวาด/ทำเครื่องหมายลงไปในแผนที่ แสดงข้อมูลทางน้ำ/แหล่งน้ำ/พื้นที่เคยน้ำท่วมในอดีต น่าจะมีความแตกต่างกับแผนที่ปัจจุบันที่มีถนน สะพาน ฝาย การขุดลอก การถมทางน้ำ การถมที่ สิ่งก่อสร้าง เพิ่มมากขึ้น ที่อาจทำให้เกิดการเปลี่ยนทางเดินน้ำ เมื่อวาด/ทำเครื่องหมายแล้วช่วยกันตรวจทานข้อมูลร่วมกันในเวที
๒.ทางน้ำ/แหล่งน้ำ /พื้นที่น้ำท่วม ของตำบลครั้งที่ผ่านมาเป็นอย่างไร ? ร่วมกันลง เส้นทางการไหลของน้ำที่เปลี่ยนแปลงไปหรืออยู่ที่เดิม บริเวณน้ำท่วม ระดับความลึกของน้ำในแต่ละพื้นที่ในแผนที่ตำบล บริเวณที่น้ำไหลไม่สะดวก มีน้ำเอ่อล้น/เปลี่ยนทาง ที่ตั้งสิ่งปลูกสร้าง ถนน สะพาน ฝาย บริเวณที่มีการถมที่สูงขึ้น พื้นที่การเกษตรที่น่าจะมีผลต่อการไหลของน้ำ บริเวณที่น้ำลดเร็ว บริเวณน้ำท่วมขัง ฯลฯ รวมทั้งนำภาพถ่ายในบริเวณนั้นช่วงที่เกิดน้ำท่วมมาประกอบให้เห็นชัดเจนขึ้น ทั้งนี้สามารถใช้แผนที่ช่วงที่เกิดน้ำท่วมจากหน่วยงานต่างๆ มาใช้ประกอบ เช่น GISTDA www.thaiflood.com www.teamgroup.co.th
๓. ถ้าจะป้องกันปัญหาน้ำท่วม หาทางจัดการน้ำเพื่อลดปัญหาน้ำท่วม และมีน้ำทำเกษตร น้ำใช้เพียงพอในหน้าแล้ง ควรจะมีจัดการน้ำในพื้นที่อย่างไร ระดมความเห็นในเวทีโดยใช้ข้อมูลแผนที่ทางน้ำเดิม แผนที่ช่วงน้ำท่วม ที่ทำในข้อ ๑., ๒.มาวาด/ลงเครื่องหมายใหม่ เช่น วง/ทำเครื่องหมายบริเวณที่ควรจะเป็นพื้นที่แก้มลิงเก็บน้ำ พื้นที่ทำอ่างเก็บน้ำ บริเวณที่ควรทำฝายกั้นน้ำ บริเวณที่ควรขุดลอก บริเวณพื้นที่นาที่ควรเว้นทำนาในช่วงหน้าน้ำ/เปลียนเป็นพื้นที่เก็บน้ำแทน/ทำนาในช่วงทำนาปรังแทนนาปี หรือปลูกพืชชนิดอื่นแทน บริเวณที่ควรคืนเป็นพื้นที่ป่า/ปรับชนิดพืชที่ปลูก บริเวณอาจจำเป็นต้องย้ายบ้านออก แลกที่ดิน หรือปรับรูปแบบบ้าน บริเวณคอสะพาน /ถนนที่อาจต้องปรับ/ทุบทิ้ง บริเวณที่สูงที่สามารถเป็นศูนย์พักพิงช่วงน้ำท่วม ที่ดิน/ที่สาธารณะในตำบลที่น่าจะนำมาใช้ประโยชน์ เช่น เป็นที่พักพิง ที่รับน้ำ ที่ทำกินแปลงรวม ที่ให้ผู้ที่จำเป็นต้องย้ายออกจากพื้นที่เสี่ยง/พื้นที่ขวางทางน้ำมาอยู่อาศัย เส้นทางการอพยพหนีน้ำ ฯลฯ ซึ่งในการลงข้อมูลช่วงแรกอาจมีหลายๆทางเลือก เมื่อได้ข้อมูลในแผนที่ที่ร่วมกันวางแล้วค่อยมาวิเคราะห์ร่วมกัน ว่าส่วนไหนมีความเป็นไปได้ หรือเสนอเป็นทางเลือก/จัดลำดับความสำคัญ/ความจำเป็นที่ที่ดำเนินการ พัฒนาเป็นแผนผังที่มีทั้งข้อเสนอที่ชุมชนจะร่วมกันดำเนินการต่อและแผนผังแผนที่ที่เป็นข้อเสนอต่อผู้เกี่ยวข้อง เช่น ชลประทาน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ฯลฯ หรือนำไปใช้ในการเสนอเพื่อรับฟังความผู้ที่เกี่ยวข้องในวงที่กว้างขวางขึ้น ก่อนการพัฒนาเป็นแผนจัดการภัยพิบัติ หรือแผนการจัดการทรัพยากร ระยะสั้นระยะปานกลาง และระยะยาว ฯลฯ
ซึ่งช่วงเริ่มอาจเริ่มจากเรื่องน้ำเรื่องเดียว แต่ก็จะขยายไปสู่เรื่องดิน ป่า การเผลิต การเกษตร โครงสร้างพื้นฐาน ฯลฯ ตามประเด็นสำคัญในการวางผังได้ตามความพร้อมที่ขยายต่อไป
ตัวอย่างผังตำบลในการจัดการน้ำ จากพื้นที่ตามโครงการจัดการที่ดินแนวใหม่ ได้แก่ ต.เขวา จ.มหาสารคาม ต.คลองหินปูน จ.สระแก้ว ต.บัวใหญ่ จ.น่าน
ตัวอย่างแผนผังการจัดการน้ำตำบลเขวา อ.เมือง จ.มหาสารคาม
ตำบลบัวใหญ่ อ..นาน้อย จ.น่าน
