"..เพราะเชื่อว่าไม่มีใครสื่อสารได้ดีเท่าเจ้าของเรื่องราว และการสื่อสารชุมชน ถือเป็นหัวใจสำคัญในการสร้างความรู้ ความเข้าใจ และช่วยให้เกิดพลังในการพัฒนาท้องถิ่น.."

เมื่อวันที่ 22 - 24 มีนาคม 2556 องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย(ไทยพีบีเอส)สำนักเครือข่ายสื่อพลเมือง ร่วมกับสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(พอช.)สำนักสื่อสารสาธารณะ จัดเวทีอบรมเชิงปฏิบัติการนักข่าวพลเมืองเครือข่ายคนจนเมืองและชนบท (ที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกิน) ให้กับสหพันธ์พัฒนาองค์กรชุมชนคนจนเมืองแห่งชาติ (สอช.), เครือข่ายที่ดินแนวใหม่ชุมชนท้องถิ่นจัดการตนเองแห่งชาติ (คทช.), เครือข่ายความร่วมมือในการพัฒนาชุมชนในที่ดินทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ (คพชส.) และสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ณ บ้านมั่นคงชุมชนเหนือทด ตำบลพระอาจารย์ อ.องครักษ์ จ.นครนายก

เพื่อแลกเปลี่ยนความรู้ สร้างความเข้าใจ และการตระหนักถึงความสำคัญของการสื่อสารเพื่อให้งานพัฒนาของขบวนองค์กรชุมชนท้องถิ่นประสบความสำเร็จ และเพื่อให้เกิดทักษะในการผลิตสื่อ การเขียน การถ่ายภาพ การตัดต่อวีดีโอ ที่สามารถนำไปสนับสนุนการทำงานของขบวนองค์กรชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพต่อไป

การวางเส้นเรื่อง (โครงเรื่อง)

นายโกวิท โพธิสาร เจ้าหน้าที่ส่งเสริมนวัตกรรม ไทยพีบีเอส ให้ข้อคิดว่า ในการจะนำเสนอเรื่องใดเรื่องหนึ่งนั้น สิ่งที่ผู้ผลิตจะต้องกระทำก่อน คือ คิดพิจารณาว่าจะเล่าเรื่องใด แบบไหน อย่างไร โดยเลือกหัวข้อตามความสนใจหรือความรู้ที่ตนมีอยู่ ต่อจากนั้นจะต้องประมวลความคิดเกี่ยวกับเรื่องนั้นว่าจะเล่าถึงประเด็นใดบ้าง แล้วจึงนำความคิดนั้นมาเรียบเรียงจัดลำดับ การประมวลความคิดแล้วนำมาเรียบเรียงนี้เรียกว่า "การวางโครงเรื่อง" หรือ “การวางเส้นเรื่อง”

การวางเส้นเรื่องเป็นการวางแผนให้เห็นว่างานของเราจะออกมาแนวไหน มีการลำดับเรื่องราวอย่างไร ซึ่งจะรวบรวมเนื้อเรื่องทั้งหมด ออกมาวางเป็นโครงเรื่องอย่างคร่าวๆ อาจจะใช้การวาดเป็นรูป Storyboard

เพราะจะช่วยจัดระบบรายละเอียดในการเล่าเรื่อง โดย 1) เส้นเรื่องจะประกอบด้วยเริ่มเรื่อง อาจเป็นที่มา ทำไมเรื่องนี้สำคัญ หรือเกิดจากคำถาม หรือจากความสงสัย 2) พัฒนาเรื่อง หรือเนื้อเรื่อง ประเด็นทั้งหมดที่เราอยากจะนำเสนอ และ 3) ตอนจบ สรุปความคิดรวบยอด เส้นเรื่องเป็นเรื่องสำคัญที่ช่วยในการคิด การคลี่ข้อมูล การวางโครงเรื่อง วางตัวละครหลัก วางฉาก ลำดับเรื่องราวให้สอดคล้องสัมพันธ์กับภาพและเสียง รายละเอียดดังภาพ

Timeline (เส้นเรื่อง)

โกวิท ให้ความเห็นต่อว่า ในการต่อสู้ของภาคประชาชน มีทั้งการเรียกร้อง การชุมนุม หลายรูปแบบ เรื่องสื่อก็เป็นรูปแบบหนึ่งที่ไม่แค่สร้างความเข้าใจกับคนในกลุ่มเพียงเท่านั้น โดยปกติการไปประท้วง เป็นการต่อสู้กับรัฐ แต่การทำสื่อก็เพื่ออธิบายกับสังคมว่าเราต้องการอะไร เดือนร้อนเรื่องอะไร สื่อเป็นงานยุทธศาสตร์ที่ทำงานกับมวลชน ที่ต้องสร้างความเข้าใจกับคนในพื้นที่ กับคนภายนอก ทั้งกับรัฐด้วย

การสู้เพื่อสร้างความเข้าใจ เป็นส่วนหนึ่งที่จะทำให้การแก้ไขปัญหาเดินไปได้ แต่ไม่ใช่การผลิกฝ่ามือ หลายเรื่องหลายประเด็นสื่อก็เป็นส่วนหนึ่งที่สามารถสร้างกระแสจนนำไปสู่การแก้ไขปัญหา อย่าง การต่อสู้เรียกร้องของคนไทยพลัดถิ่น ที่จังหวัดระนอง ได้ต่อสู้เรื่องสัญชาติมายาวนาน และมีการต่อสู้หลายรูปแบบ จนเมื่อ ๒-๓ ปีที่ผ่านมา เขาได้ใช้พื้นที่นักข่าวพลเมืองในการเล่าเรื่องของตนเอง ปัจจุบันน่าจะได้ออกอากาศไปแล้วกว่า 50 ตอน ทำไปเรื่อยๆ เป็นการเลี้ยงประเด็นข่าวให้อยู่ในกระแส เพราะนักข่าวไม่สนใจลงไปทำข่าว

เมื่อกลุ่มคนไทยพลัดถิ่น มีการรายงานข่าวผ่านช่องทางนักข่าวพลเมืองต่อเนื่อง เมื่อผ่านสายตาคนทำสื่อก็มีนักข่าวลงไปตาม ในขณะเดียวกันคนในสังคมก็ได้รับรู้เรื่องราวไปเรื่อยๆ เป็นการสั่งสมความสำเร็จไปเรื่อยๆ จนภาครัฐให้ความสนใจลงมาแก้ไขปัญหา ดังนั้นสื่อจึงสำคัญเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างความเปลี่ยนแปลง

การเขียนบทโทรทัศน์

นางสาวเบญจมาศ บุญฤทธิ์ เจ้าหน้าที่อาวุโสฝ่ายพัฒนาเครือข่ายสื่อฯ ไทยพีบีเอส ในการเขียนบทโทรทัศน์ เป็นการเขียนที่ประกอบด้วยภาพและเสียง วิธีการเปิดเรื่อง การเกริ่นนำ ตัวเนื้อเรื่อง และการจบเรื่อง ที่อาจจบแบบตั้งคำถาม หรือด้วยวิธีอื่นๆ ส่วนในเรื่องเสียงมี 4 แบบ เสียงบรรยาย เสียงพิธีกร เสียงสัมภาษณ์ และเสียงในฟิลม์ และในการเขียนบท เราควรดูภาพที่เราบันทึกมา วันนี้ทำภายใต้วัตถุดิบที่เรามี กรณีการใช้ภาพนิ่งควรหลีกเลี่ยงแต่ก็สามารถใช้ได้ สำหรับสิ่งที่ผ่านมาแล้วเราถ่ายไม่ได้ เราอาจใช้การสัมภาษณ์คนแก่ที่เคยอยู่ในเหตุการณ์ก็ได้

บทโทรทัศน์ (Script) เป็นการนำเอาเนื้อหา เรื่องราวที่มีอยู่เพื่อนำเสนอให้ผู้ชม ได้รับรู้อย่างประทับใจ ด้วยเหตุนี้เองบทโทรทัศน์เป็นหัวใจของการผลิตรายการโทรทัศน์ การเขียนบทโทรทัศน์ ควรกำหนดได้ว่า รูปแบบของการนำเสนอเป็นลักษณะใด การแนะนำหน่วยงาน องค์กร เป็นสารคดี การสาธิตหรือปฏิบัติการ รูปแบบจะใช้การบรรยาย การเล่าเรื่อง หรือการใช้พิธีกร แนะนำ

บทโทรทัศน์ควรจะมีการใช้ภาษาที่สละสลวย ชวนอ่านชวนฟัง มีการเกริ่นนำ การดำเนินเรื่องและบทสรุปที่กระชับ สอดคล้อง รู้จักสอดแทรกมุขตลก เกร็ดความรู้ หรือเทคนิคแปลกๆ มีลีลาที่น่าสนใจ เพื่อเป็นสีสันของเรื่องราว การวางโครงเรื่อง (Plot) ของรายการโทรทัศน์นั้นสามารถแบ่งออกเป็น 3 ขั้นตอน คือ

การเกริ่นนำ (Introduction) ในการเกริ่นนำหรือการนำเรื่อง ซึ่งเรียกสั้นๆ ขั้นอินโทร (Intro) เป็นขั้นตอนที่จะกระตุ้นความสนใจของผู้ชม เป็นการท้าวความ อ้างอิง หรือนำเรื่อง เพื่อชักจูงให้ผู้ชมไปสู่จุดหมาย คือ เรื่องราวที่จะนำเสนอนั่นเอง การเกริ่นนำจะเป็นการหาสิ่งที่ประทับใจ สิ่งที่ชวนให้ฉงน หรือสิ่งที่ตื่นเต้น เพื่อกระตุ้น เร้า เรียกร้องความสนใจ ชักชวนให้ติดตาม ด้วยลีลาต่าง ๆ อาจจะเป็นภาพ เสียง หรือ แสง-สี การเกริ่นนำมักจะเกริ่นนำสั้น ๆ เพียงเพื่อให้ผู้ชมสนใจ อยากรู้อยากเห็น ในสิ่งที่จะนำเสนอ ด้วยเหตุนี้การวางโครงเรื่อง จึงมักจะขึ้นอยู่กับลีลาของผู้เขียนบทแต่ละคน ที่จะทำให้รายการนั้นน่าสนใจ น่าทึ่ง หรือประทับใจผู้ชม

เนื้อเรื่องหรือตัวเรื่อง (Body) ก็คือเนื้อหาเรื่องราวทั้งหมดที่จะนำเสนอ เป็นการนำเอาแก่นของเรื่องหรือความคิดรวบยอดของเรื่องมาคลี่คลายมาขยายให้เห็นพัฒนาการอย่างเป็นขั้นตอน เป็นการดำเนินเรื่องนั่นเอง การดำเนินเรื่องจะมีอารมณ์ มีการหักมุม สร้างความฉงน ความไม่คาดคิดให้กับผู้ชม ในอันที่จะนำเรื่องราวไปสู่จุดสุดยอดให้ได้ดีที่สุด

การสรุปหรือส่งท้าย (Conclusion) เป็นขั้นตอนที่จะย่นย่อเรื่องทั้งหมด เป็นการสรุปหรือเน้นถึงความคิดรวบยอดของเรื่องราว โดยได้สอดแทรกแง่คิด ข้อเตือนใจ ปลูกฝังค่านิยม และทัศนคติที่ดี หรืออาจจะส่งท้ายด้วยการให้ความรู้สึกที่ประทับใจ ด้วยการใช้ภาษาที่สละสลวย น่าฟัง ตามที่ผู้เขียนบทจะจินตนาการออกมา

นางบุญล้อม ฮกเหลี่ยม คณะทำงานสวัสดิการชุมชนภาคตะวันตก ให้ความคิดเห็นต่อการอบรม โดยสะท้อนว่า เวทีอบรมนักข่าวพลเมืองครั้งนี้ เป็นการเปิดโอกาสให้กับภาคประชาชน ตนเองรู้สึกดีใจที่ได้เข้ามาเรียนรู้ การผลิตข่าว แม้จะหัวไม่ไปในเรื่องการใช้เทคโนโลยี เครื่องไม้เครื่องมือ แต่ก็ได้ใช้ประสบการณ์ มุมมองความคิดมาเสริมทีม แม้ทีมเราจะเตรียมตัวมาไม่ดี แต่เป็นเรื่องท้าทายการเรียนรู้

เพราะการสื่อสารเป็นสิ่งสำคัญ การใช้ภาพและเสียงจะเข้าถึงชาวบ้าน ทำให้คนสนใจได้มากกว่า การอ่าน การเขียนที่เป็นเรื่องยาก และความรู้ที่ได้รับในครั้งนี้ตนตั้งใจจะนำไปปลุกใจคน ให้ลุกขึ้นมาจัดการตนเอง

เวทีนี้ทำให้เห็นความมุ่งมั่นของทุกคนที่เข้าอบรม โดยเฉพาะทีมพี่เลี้ยง วิทยากรจากสำนักเครือข่ายสื่อพลเมือง ไทยพีบีเอส ที่คอยแนะนำ และให้ความรู้อย่างเป็นกันเอง ทำให้รู้จักงานข่าว การคิดโครงเรื่อง การถ่ายภาพ การตัดต่อภาพและเสียงเบื้องต้น 

อนาคตข้างหน้า เรื่องดีๆ ของชุมชนที่ไม่เคยได้รับการตีแผ่ น่าจะถูกหยิบยกเอารูปธรรมมาให้เห็นจากทีมนักสื่อสารชุดนี้มากขึ้น สำหรับงานข่าวที่ฝึกวันนี้ ได้หยิบเอาเรื่องสวัสดิการของคน ต.โรงกุ้ง อ.เมือง จ.สมุทรสงคราม ที่สามารถดูแลตนเองได้อย่างครอบคลุม จากเดิมที่คนในตำบลนี้มีหนี้สิ้น 30 กว่าล้าน เราใช้กองทุนสวัสดิการมาช่วยแก้ปัญหาได้จริง คนในตำบลสามารถพึ่งพา สร้างภูมิคุ้มกันให้กับพี่น้องได้ 

"วันนี้เราอยากลุกขึ้นมาสื่อสารเองบ้าง อยากบอกให้คนข้างนอกรู้ว่า ชาวบ้านไม่ได้เป็นแบบเก่าแล้วนะ เราไม่ได้ร้องขอให้รัฐมาช่วย เราจัดการกันเอง มีขบวนช่วยเหลือกันเอง และเราอยากให้หน่วยงานรัฐมองว่าชาวบ้านก็เป็นทรัพยากรที่สำคัญเช่นกัน..."

ทั้งนี้ หลังจากที่เรียนรู้วิธีคิด กระบวนการผลิตข่าวโทรทัศน์ ผู้เข้าร่วมอบรมได้แบ่งออกเป็น 9 กลุ่ม เพื่อลงมือฝึกปฏิบัติผลิตชิ้นงาน และมีการนำเสนอผลงานแลกเปลี่ยนความคิดเห็น เพื่อปรับแก้ชิ้นงานให้มีความสมบูรณ์พร้อมที่จะออกอากาศ นอกจากนั้นยังมีการสรุปบทเรียน เรียนรู้ภูมิศาสตร์การสื่อสาร muti-platform และมีการวางแผนการทำงานร่วมกัน โดยนัดหมายทีมงานกลับมาเสนอชิ้นงานที่ปรับแก้ในวันที่ 5 เมษายนต่อไป