“คนที่คิด คนที่วางผัง เป็นคนจากส่วนกลาง คนจากกรุงเทพฯ ที่จะมาบอกว่าชุมพรเป็นอะไร หลายที่เคยประสบปัญหากับการวางผังจากส่วนกลาง แต่คนที่อยู่กับปัญหาคือคนในชุมชน น่าเสียดายที่ชุมชนมีส่วนร่วมแค่ประชาพิจารณ์เท่านั้น”

ข่าวเมื่อเร็วๆ นี้ “ชุมชนเวิ้งนาครเขษม” ตั้งอยู่ใจกลางเมืองหลวงบางกอกชาวชุมชนนี้กำลังถูกไล่รื้อย้ายที่อยู่อาศัย เหตุจากเปลี่ยนเจ้าของที่ดินเพราะที่แห่งนี้ตกเป็นของนายทุนเต็มตัวไปเสียแล้วอีกหลายชุมชนเมืองก็ประสบปัญหาเช่นนี้เหมือนกัน ตัวแปรสำคัญก็เกิดจากกรณีผังเมืองหมดอายุ คำว่าผังเมือง เป็นนโยบายแห่งรัฐ โดยที่รัฐและผู้มีอำนาจรู้แก่ใจ กับคำว่า “หมดอายุ”

คำว่าผังเมืองหมดอายุแล้ว แสดงว่าไม่มีกฎหมายบังคับใช้ ใครจะสร้างอะไรก็ได้ เพราะผังเมืองหมดอายุนายทุนมีสิทธิอ้างเอากฎหมายอะไรมาบังคับใช้จึงเกิดเป็นช่องโหว่ให้นายทุนรุกคืบยัดเยียดความเจริญด้วยอภิมหาโปรเจกต์กลางเมือง เห็นมานักต่อนักแล้ว ความเจริญด้านวัตถุแทรกตัวเข้าไปจนหลงลืมความเป็นวัฒนธรรมดั้งเดิม แล้วผู้เดือดร้อนทุกข์ระทมไปเต็มๆ ก็ไม่ใช่ใครที่ไหน ก็คือชาวชุมชนแห่งนั้นเอง

“พระราชบัญญัติผังเมือง ออกโดยกระทรวงมหาดไทย เป็นกฎหมายที่ระบุว่าพื้นที่ตรงนี้จะพัฒนาเป็นอะไร จะเป็นอาคารพาณิชย์ จะเป็นสวน จะเป็นที่อยู่อาศัยในอนาคตข้างหน้า โดยอยู่ภายใต้การนโยบายการควบคุมการใช้พื้นที่ การใช้ประโยชน์ทางคมนาคม คนที่ได้ประโยชน์ส่วนมากจะเป็นนักธุรกิจ นายทุน หรือผู้หลักผู้ใหญ่ที่รู้ว่าผังเมืองจะพัฒนาไปที่ไหน เช่น ถนนเส้นไหนวิ่งไปเส้นไหน น้อยมากที่ชาวบ้านจะรู้ว่าถนนจะพัฒนาไปที่ไหน เพราะคนวางผังไม่ใช่คนในชุมชน ไม่ใช่คนในพื้นที่ เพราะเป็นกฎหมายจากส่วนกลาง” นายชัยพร ช่างสาร สถาปนิกชุมชน สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(พอช.) อธิบายคำว่าผังเมืองให้ชุมชนได้เข้าใจและเสริมต่อว่า

“ปัญหาของผังเมืองชุมพรในขณะนี้ หมดอายุตั้งแต่ 2548 จนถึงปัจจุบันจากการเช็กข้อมูลทางหน้าอินเทอร์เน็ต ยังไม่มีการประกาศใหม่ ไม่ควรรอภาครัฐในการวางผัง ทำไมชุมชนไม่วางผังกันเอง และเสนอภาครัฐในการพัฒนาพื้นที่ ให้เกิดการพัฒนาตามความเหมาะสมศักยภาพของพื้นที่อยากเสนอว่าทำอย่างไรให้คนในชุมชนเป็นคนรู้ปัญหา และออกมากำหนดเองได้ ในเรื่องของการวางผัง เรื่องการออกแบบเมือง แนวความคิดคือการแก้ปัญหาด้วยตัวเองและใช้กระบวนการการมีส่วนร่วม สิ่งแรกที่จะออกแบบชุมชน คือ สำรวจชุมชน เรามาทำผังด้วยตัวเองแล้วนำไปเสนอเทศบาลเพื่อรับรองผังเมืองที่คนชุมชนร่วมกันทำไว้”

ด้วยเหตุนี่เอง สภาองค์กรชุมชนตำบลเทศบาลเมืองชุมพร (ได้จดแจ้งจัดตั้งตามพระราชบัญญัติ จากสภาองค์กรชุมชน พ.ศ. 2551 และเปิดสภาองค์กรชุมชนตำบลเทศบาลเมืองชุมพร เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2554 โดยมีฐานจากกลุ่มสวัสดิการชุมชนเป็นหลัก)จึงเปิดเวทีแรก เมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์2557 โดยมีผู้แทนชุมชนทั้ง 43 ชุมชนภายในเทศบาลเมืองชุมพร มาร่วมฟังบทบาทและหน้าที่ของสภาองค์กรชุมชนตำบลเทศบาลเมืองชุมพรที่จะเป็นกลไกขับเคลื่อนการแก้ปัญหาของคนเมือง พร้อมทั้งการให้ความรู้การทำผังมือโดยชุมชนเป็นคนลงมือทำเอง หลังจากลงสำรวจชุมชนตัวเองและวาดแผนที่ทำมือเองได้ในระยะนานนับเดือนเพื่อมานำเสนอปัญหาและร่วมพูดคุยแลกเปลี่ยนกันในเวทีสภาครั้งที่สอง เมื่อวันที่ 22 เมษายน ในวงสนทนาวันนี้แต่ละวงไม่เหนือความคาดหมายเพราะทุกคนต่างงัดปัญหาชุมชนและชี้เป้าได้ถูกจุดแม้ก่อนหน้านี้ผู้แทนชุมชนจะดูแบ่งรับแบ่งสู้ เพราะติดที่ว่าเป็นชุมชนเมืองอาจไม่ได้รับความร่วมมือจากคนในชุมชนเท่าที่ควร อย่างน้อยในวันที่กางแผนที่ทำมือตัวเองก็มีชุมชนเข้าร่วมถึง 20 ชุมชนจาก 43 ชุมชนที่อยากนำความเดือดร้อนของตัวเอง มาจัดทำแผนแก้ปัญหาส่งให้หน่วยงานภาคี ทั้งเทศบาล และหน่วยราชการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องมาร่วมแก้ปัญหากับชุมชนต่อไป

โดยแบ่งกลุ่มชุมชนออกเป็น 5 กลุ่มข้างเคียงที่มีอาณาเขตติดกันเพื่อมานำเสนอปัญหาเร่งด่วนของแต่ละชุมชน ได้แก่ผู้แทนกลุ่ม 1 ชุมชนพรุแรด ชุมชนหน้าสวน ชุมชนดอนตาบ่าว ชุมชนในซังเล่าว่ามีคลองน้ำเน่าเสียเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ยุง เพราะเป็นชุมชนที่อยู่กันหนาแน่น เป็นชุมชนชานเมืองที่ค่อนข้างเจริญแต่ก็เป็นปลายน้ำที่รับปัญหาจากในเมือง ไม่มีการขุดลอกคลองทำให้น้ำไหลไม่สะดวก ถนนหนทางฝั่งเลียบคลองชำรุด ริมถนนนาทุ่งไม่คูระบายน้ำทำให้น้ำขังเวลาฝนตกหนักๆ ถนนบางช่วงยังไม่เป็นหลุมเป็นบ่อ น้ำเน่าเสียจากโรงงานไหลลงคลองตาชิต เป็นคลองร่วมในชุมชน มีวัชพืช ผักตบชวาทำให้น้ำไหลไม่สะดวก น้ำเน่าเหม็น ปัญหาขยะไม่มีถังรองรับเพียงพอ

ผู้แทนกลุ่ม 2 ชุมชนกรมหลวง2 ชุมชนศาลาแดง ชุมชนราชวิถี ชุมชนศรียาภัย ชุมชนสุขเสมอแจงปัญหาว่าเป็นชุมชนเมือง 100 เปอร์เซ็นต์ ลักษณะเหมือนกันก็คือ ฝนตกเมื่อไหร่จะมีน้ำขังไว้ดูเล่น เพราะน้ำไหลระบายไม่ทันระบบท่อต่างๆ บางชุมชนใช้ 1-2 ชั่วโมงจึงระบายหมด ข้อสำคัญคือเรื่องขยะล้นเมือง เพราะจุดไหนต่ำขยะจะมารวมกันอยู่ที่นั่น การกำจัดขยะอันตรายมีมากในเขตเทศบาลเมือง เช่น พวกหลอดไฟที่เทศบาลใช้จัดงานต่างๆ แตกทิ้งเรี่ยราด ระบบการจราจรติดขัดมากช่วงเช้าและช่วงเย็น ปัญหาแรงงานต่างด้าว เพราะชุมชนศาลาแดงและชุมชนราชวิถีติดริมคลองจึงเป็นที่พักของแรงงานต่างด้าวหวั่นเรื่องโรคภัยและระบบสาธารณสุขน้ำประปาไหลน้อย วัยรุ่นมั่วสุมเพราะมีร้านเกมเยอะ บ้านเช่าไร้ระเบียบมีคนหน้าเปลี่ยนจึงหวั่นในความปลอดภัยในทรัพย์สินข้อดีของทั้งห้าชุมชนคือเป็นแหล่งอาชีพชั้นดี

ผู้แทนกลุ่ม 3 ชุมชนนิรมล ชุมชนสร้างสุข ชุมชนราษฎร์ดำรง ชุมชนเกาะแก้ว ชุมชนในฝันเล่าถึงปัญหาว่าปัญหาน้ำท่วม น้ำล้นคลองระบายไม่ทัน ถนนขวางทางน้ำไหล ถมที่ไม่มีทางระบายน้ำ ท่อระบายน้ำไม่เชื่อมต่อทางสาธารณะใหญ่(ปัญหาของชุมชนที่เกิดใหม่) อยากให้เกิดคลองสวยน้ำใส เช่น คลองมะยัง คลองท่าตะเภาคลองนกออก ปัญหาการจราจรชานเมืองถนนสายเมืองชุมพรออกไปสี่แยกปฐมพร สี่เลนรถวิ่งเร็ว เกิดอุบัติเหตุบ่อยครั้งและเสียชีวิตมาก อยากให้สร้างเกาะกลางและมีจุดกลับรถเป็นระยะ อยากให้มีการทำลูกระนาดในถนนสายรองถนนทางตัน หน้าโรงเรียนนิรมล คนไม่รู้กฎจราจร เช่น วงเวียนแรกที่แทนไฟจราจรเดิมออกสู่สี่แยกปฐมพร มีวงเวียนแต่ก็เกิดอุบัติเหตุบ่อยเช่นกัน ป้ายบอกสถานที่สำคัญๆ ลบเลือนไปมาก ป้ายบอกทางต่างๆ ทางแยกต่างๆ จุดเสี่ยง ควรมีป้ายเตือนมากๆ การสร้างแผงกั้นทางรถไฟตรงบริเวณมาจากหน้าโรงเรียนนิรมลรถพลุกพล่านมาก ปัญหาขยะและถังขยะไม่เพียงพอ ปัญหาน้ำเน่าเสียเกิดจากสร้างท่อระบายน้ำสูงกว่าก้นคลอง คลองท่าตะเภาตื้นเขิน วัชพืชเต็มคลอง

กลุ่ม 4 ชุมชนบ้านจัดสรร ชุมชนศาลาขาว ชุมชนปรมินทร์ 12 ชุมชนบางหมาก เล่าปัญหาในชุมชนว่า เป็นชุมชนชนบทที่มีปัญหาเรื่องน้ำขังกับน้ำเสียปนกัน เกิดจากการถมดินสร้างอาคาร ร่องน้ำสาธารณะเดิมกว้าง 5 เมตร ปัจจุบันถูกนายทุนไปสร้างอาคารขยายพื้นที่ไปทับร่องน้ำ อยากให้มีผู้ส่วนเกี่ยวข้องศึกษาผังเมืองอย่างละเอียด มิฉะนั้นจะเกิดปัญหา น้ำท่วมตามมาได้ ถนนขุรขระขาดการพัฒนา น้ำประปายังต่อไม่ทั่วถึง สัญญาณไฟจราจรไม่มีเพราะบ้านจัดสรรเยอะ ปัญหาขยะ ปัญหาหอข่าวประจำหมู่บ้านไม่ได้ใช้ให้เกิดประโยชน์

กลุ่ม 5 ชุมชนหนองขวัญ ชุมชนท่าตะเภาเหนือ ชุมชนไตรรัตน์เล่าถึงปัญหาของชุมชนว่า ผู้อาศัยตรงนั้นต้องย้ายที่อยู่เพราะน้ำขังเรื้อรัง เกิดจากปัญหาบ้านจัดสรรถมที่สูง ถนนเลียบทางรถไฟไม่มีทางระบายน้ำ ถังขยะไม่เพียงพอในชุมชน ซอยลอกอตัน 3 มีขยะเน่าเหม็นเพราะมีขยะจากที่อื่นมาทิ้งเรี่ยราด บ้านที่อยู่ริมคลองท่าตะเภาหลายแห่งมีน้ำเซาะตลิ่งมาก เคยขอความช่วยเหลือไปยังเทศบาลก็ไม่ได้รับช่วยเหลือเป็นเศษอิฐเศษหินมากองพักไว้ริมตลิ่งแล้วก็หายไปไม่ได้แก้ปัญหาเพิ่มเติม มีขยะถูกทิ้งลงในคลอง น้ำประปาไม่ไหลและยังสกปรกอีกด้วย น้ำไหลออกมาขุ่นเคยร้องเรียนไปยังประปาก็เพิกเฉย ชาวบ้านแก้ปัญหาเอาน้ำขุ่นใส่ขวดน้ำอัดลม แล้วเขียนป้ายติดไว้ข้างขวดว่า “น้ำประปาดื่มได้” ส่งถึงหัวหน้าการประปา ถึงจะได้ใช้น้ำใสมาระยะหนึ่ง จากนั้นก็ขุ่นอีก

ถึงแม้ยังไม่ครบสมบูรณ์ทั้ง 43 ชุมชน แต่อย่างน้อยก็เจอปัญหาคล้ายคลึงกัน เพราะเป็นชุมชนเมืองที่กำลังขยายตัว อันดับแรก คือปัญหาขยะ ปัญหาน้ำท่วม ปัญหาการจราจรสำหรับชานเมืองก็เจอปัญหาน้ำประปา และการถมที่ขวางทางน้ำไหล ปัญหาป้ายบอกและป้ายเตือนจราจรทางในชานเมืองสำคัญๆ ไม่มี

เพราะการพัฒนาเมืองส่งผลกระทบต่อชุมชนตลอดเวลาถ้าเรารู้ผังเมืองเราจะได้ระมัดระวังหรือเตรียมตัว แต่จะดีที่สุดถ้าคนในชุมชนนั้นๆ ต้องวางผังเมืองเอง เป็นการวางผังเมืองจากภาคประชาชนผู้ซึ่งต้องอยู่กับชุมชนตลอดไป

สุคนธ์ทิพย์ จันสน ผู้สื่อข่าวชุมชนจังหวัดชุมพร : เรื่องและภาพ