เมื่อวันที่ ๙ –๑๑ สิงหาคม ๒๕๕๖ ที่ ต.แม่แฝก อ.สันทราย จ.เชียงใหม่ คณะทำงานการแก้ไขปัญหาที่ดินที่ทำกินและที่อยู่อาศัยภาคเหนือตอนบน ร่วมกับสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) สำนักงานภาคเหนือตอนบน ได้จัดเวทีอบรมกองเลขาตำบลในการพัฒนาระบบข้อมูล GIS และการจัดทำแผนที่  ๑ : ๔๐๐๐ภาคเหนือตอนบน ครั้งที่ ๒ โดยมีผู้เข้าร่วมอบรมและสังเกตการณ์ ๗๐ กว่าคน  จากตัวแทนกองเลขา ๒๔ ตำบลภาคเหนือตอนบน (และจ.ตาก)

ทั้งนี้ขบวนชุมชนใน  ๒๔ ตำบลดังกล่าวได้รับงบประมาณสนับสนุนจาก พอช. ตำบลละสองแสนบาท ในการพัฒนาระบบข้อมูล GIS การจัดทำข้อมูลแผนที่ทำมือ การสร้างความเข้าใจกับชุมชนในเรื่องที่ดินทำกินและเชื่อมโยงกับภาคีเครือข่ายในการจัดทำระบบข้อมูลครั้งนี้ (นอกจากนี้ยังมีบางตำบล อาทิ ตำบลท่าผาปุ้ม ตำบลเมืองปอน อ.ขุนยวม จ.แม่ฮ่องสอน ได้ส่งช่างมาร่วมอบรมด้วยความสนใจโดยออกค่าใช้จ่ายเอง)

ซึ่งในช่วงเช้าของวันที่ ๙ สิงหาคม ได้มีการเปิดงานที่เทศบาลตำบลแม่แฝก โดยนายกเทศบาลตำบลแม่แฝก นายอาทิตย์ ธินบดี ประธานเปิดงาน ได้กล่าวถึงความสำคัญของการที่ประชาชนสามารถมีสิทธิมีที่ทำกินเป็นของตนเอง โดยเชื่อว่าการจัดทำระบบข้อมูล GIS สามารถแก้ไขปัญหาความขัดแย้งได้ และหวังว่าการอบรมการพัฒนาระบบข้อมูล GIS ครั้งนี้จะประสบความสำเร็จด้วยดี

จากนั้น เป็นการอบรมในภาคทฤษฎีและปฏิบัติตลอดสามวัน ที่เทศบาลตำบลแม่แฝกและศูนย์เรียนรู้การปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง ตำบลแม่แฝก โดยในระหว่างการอบรมนี้ ได้มีการให้ความเข้าใจต่อผู้อบรมถึงเหตุผลที่ทำไมจึงต้องมีการอบรม โดยวิทยากร นายประยงค์ ดอกลำไย ประธานคณะทำงานแก้ไขปัญหาที่ดินที่ทำกินและที่อยู่อาศัย ภาคเหนือตอนบน ซึ่งนำเสนอการใช้ระบบข้อมูล GIS ในการแก้ปัญหาที่ดินว่า ประเทศไทยมีเนื้อที่ ๓๒๐ ล้านไร่ แบ่งเป็นพื้นที่ป่า ๘๒ ล้านไร่ และที่ดินที่ประชาชนครอบครองอยู่ประมาณ ๑๓๐ ไร่ แต่ที่ดินจำนวนนี้ก็ตกอยู่ในมือของคนส่วนน้อย เพราะคนไม่กี่ตระกูลสามารถครอบครองได้ถึง ๙๐ เปอร์เซ็นต์ และที่ดินจำนวนมากถูกปล่อยทิ้งไว้ให้ร่างร้างว่างเปล่า ซึ่งในการสำรวจของกรมทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเมื่อปี ๒๕๔๘ พบว่ามีที่ดินร้างที่ปล่อยทิ้งไว้  ๓๐ ล้านไร่ นั่นเท่ากับหนึ่งในสี่ของเอกสารสิทธิ์ที่ประชาชนครอบครอง ทั้งที่หากเอาที่ดินเหล่านี้ให้ชาวบ้านทำการเกษตรจะสามารถเพิ่มรายได้ทางเศรษฐกิจ ๑,๒๒๗,๐๐๐ ล้านบาท แต่ที่ไม่เกิดประโยชน์อะไรเลย เพราะเจ้าของเก็บไว้เก็งกำไร

ขณะที่คนจนจำนวนมากไม่มีที่ทำกิน แต่ถูกข้อหาการบุกรุกที่ดินของภาครัฐ ที่ดินของเอกชน แม้ว่าชาวบ้านจำนวนมากจะสามารถพิสูจน์สิทธิได้ว่าตนมาอยู่ก่อนการประกาศเป็นเขตป่าของรัฐ หรือสามารถยืนยันได้ว่าที่ดินของนายทุนเป็นที่สาธารณะหรือที่ภาษาท้องถิ่นภาคเหนือเรียก “ที่หน้าหมู่” คือ เป็นที่ดินที่ทุกคนในหมู่บ้านสามารถใข้ประโยชน์ร่วมกัน

ดังนั้น การอบรมจะเป็นส่วนหนึ่งที่จะช่วยให้ชาวบ้านที่ถูกกล่าวหาว่าบุกรุกในที่ดินของเอกชนหรือภาครัฐได้ร่วมกันจัดทำแผนที่และกำหนดแปลงที่ดินที่อยู่อาศัยของประชาชนได้อย่างมีหลักฐานและมีหลักเกณฑ์ อันจะไปสู่การเจรจายุติข้อพิพาท และกำหนดข้อตกลงร่วมกันว่าใครจะอยู่ที่ตรงไหน ขอบเขตเท่าไหร่ ต้องไม่มีการบุกรุกเพิ่ม อันเป็นพันธะสัญญาระหว่างหน่วยงานของรัฐ และหลายพื้นที่ก็สามารถอยู่ร่วมกันได้ด้วยดี

ภายหลังเสร็จสิ้นการอบรม GIS ให้กับกองเลขา ๒๔ ตำบล ของภาคเหนือตอนบนแล้ว ได้มีตัวแทนกองเลขาตำบล ทั้ง ๒๔ ตำบล ได้นำเสนอทิศทางและสิ่งที่จะทำต่อไปซึ่งส่วนใหญ่เป็นประเด็นปัญหาที่ดินซึ่งจะนำความรู้เรื่องนี้ไปเผยแพร่ต่อคนในพื้นที่และขอความร่วมมือกับท้องถิ่นเพื่อการจัดทำระบบข้อมูล GIS ของแต่ละพื้นที่ต่อไป

นายไพโรจน์ พนาไพรสกุล ตัวแทนกองเลขาตำบลแม่สามแลบ อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน ได้กล่าวถึงปัญหาที่หมู่บ้านตนเองประสบว่า อย่างน้อยมีสามหมู่บ้านที่กำลังจะได้รับผลกระทบหากมีการประกาศพื้นที่เขตอุทยานเพิ่มเติม แม้ว่าตอนนี้จะยังไม่ประกาศ แต่มีการส่งเสียงมาบ้างแล้วว่าจะประกาศเพิ่มเติมและทางป่าไม้เริ่มทำความเข้าใจกับชาวบ้านในพื้นที่ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชนเผ่าปวาเกอะญอ จำนวนหนึ่งพันกว่าครอบครัว “แต่พวกเราก็มีหลักฐานว่าเราได้อยู่ที่นี่มานานกว่า ๒๐๐ ปีแล้ว” ดังนั้น การมาอบรมข้อมูล GIS จึงจะช่วยทำให้พวกตนนำไปพัฒนาเรื่องการเก็บข้อมูลหมู่บ้าน เพื่อประสานกับทางป่าไม้ในการจะขออยู่ในพื้นที่อย่างถูกต้องและกำหนดขอบเขตที่อยู่อาศัยให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยมั่นใจว่าชาวบ้านไม่มีการบุกรุกทำลายป่าแน่นอน

นายประดิษฐ์ เลี้ยงอยู่ ตัวแทนกองเลขาจังหวัดพะเยา เครือข่ายสร้างบ้านแปงเมือง จ.พะเยา ก็ได้พูดแสดงความคิดเห็นถึงสิ่งที่ได้รับจากการเข้าอบรมครั้งนี้ว่า ตนทำงานประเด็นด้านสวัสดิการเป็นหลักมากกว่าประเด็นที่ดินทำกิน แต่ก็เห็นความสำคัญของการอบรมข้อมูล GIS ว่าจะสามารถนำไปใช้ในงานสวัสดิการได้

“งานสวัสดิการไม่ใช่แค่เรื่องการออมทรัพย์ เรื่องทุน หรือเศรษฐกิจชุมชน อย่างเดียวนะครับ แต่สวัสดิการเชื่อมโยงไปถึงงานทรัพยากร ภาคการเกษตรด้วย ดังนั้น การมาอบรมครั้งนี้จะเป็นประโยชน์ต่องานสวัสดิการด้วยหลายเรื่อง โดยเฉพาะเรื่องการจัดเก็บข้อมูล การพัฒนาข้อมูล การมาเรียนรู้ครั้งนี้ผมตั้งใจมาเรียนรู้ในส่วนของการลงโปรแกรมระบบข้อมูล ซึ่งครั้งนี้ถือว่าเป็นพื้นฐานเบื้องต้นและก็คงต้องเรียนรู้พัฒนาต่อไปอีกสักระยะหนึ่งคงจะคล่องขึ้น”

สำหรับสิ่งที่คุณประดิษฐ์เห็นว่า ระบบข้อมูล GIS จะเกิดประโยชน์ต่อคนพะเยามาก ยกตัวอย่างเช่น ตอนนี้ที่พะเยามีปัญหาเรื่องนายทุนมาถือสิทธิ์ที่ดินสาธารณะร่วมสองพันไร่ ซึ่งแต่ก่อนเคยเป็นที่สาธารณะ เป็นป่าชุมชนใช้สอยประโยชน์ของชาวบ้าน ทั้งที่สิทธิ์ที่นายทุนได้รับสัมประทานนั้นมีเพียงครึ่งหนึ่งเท่านั้น ในมุมของงานสวัสดิการแล้ว ป่าชุมชนคือสวัสดิการของชุมชน  ดังนั้น การจะเรียกร้องให้มีการคืนป่าสาธารณะให้กับชุมชน จึงต้องมีข้อมูลที่ชัดเจนว่า พื้นที่ตรงไหนที่ควรจะเป็นป่าชุมชนของชาวบ้าน

นี่จึงเป็นตัวอย่างการจะนำงานพัฒนาข้อมูล GIS ไปใช้กับงานสวัสดิการ

นายดิเรก กองเงินประธานศูนย์เรียนรู้การปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง ต.แม่แฝก และคณะทำงานที่ดินที่ทำกินและที่อยู่อาศัยภาคเหนือตอนบน (และระดับชาติ) ก็ได้กล่าวปิดงานในครั้งนี้ว่า

"ที่ดินไม่ใช่สินค้าที่ให้คนซื้อไว้เก็งกำไร แต่ที่ดินเป็นแหล่งผลิตอาหาร ดังนั้น ผมจึงต้องการให้มีการใช้ที่ดินอย่างถูกต้องและเป็นธรรมกับคนไทยทุกระดับ กฎหมาย ๔ ฉบับที่พวกเราพยายามจะผลักดันให้เกิดการปฏิรูปที่ดินจึงน่าจะเป็นทางออก  ผมก็ไม่รู้ว่าเรื่องของที่ดินจะไปจบลงที่ตรงไหน มีคนเคยบอกว่า โน่น อยู่บนปลายฟ้าเขียวๆ หลังก้อนเมฆโน่น ผมบอกครับ เดี๋ยวผมจะไปให้ดู  คนเรามีความตั้งใจแล้วก็อย่าได้ถอย ท้อได้ครับแต่อย่าถอย  การมาอบรม คราวนี้ผมหวังว่าทุกคนจะนำความรู้นี้ไปก่อประโยชน์ต่อไปนะครับ การจัดอบรมแต่ละครั้งเราต้องจากลูกจากเมียมาไกล เสียงบประมาณไปก็ใช่น้อย ดังนั้น ขอจงใช้ความรู้นี้นำไปใช้ให้เกิดประโยชน์ที่สุด"

หมายเหตุ :กฎหมาย ๔ ฉบับ ที่ทางคณะทำงานที่ดินที่ทำกินและที่อยู่อาศัยภาคเหนือตอนบน และคณะที่ดินที่ทำกินและที่อยู่อาศัยระดับชาติ ได้ร่วมผลักดัน มีดังนี้ ๑. พรบ. จัดเก็บภาษีที่ดินในอัตราก้าวหน้า ๒. พรบ.ธนาคารที่ดิน ๓. พรบ.สิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากร ๔. พรบ. กองทุนยุติธรรม  (เพื่อช่วยเหลือผู้ต้องคดีที่ดินจากอดีตจวบปัจจุบัน)