สุขศาลาหรือสถานพยาบาลย่อย (อสม.) เป็นหนึ่งในหน่วยงานของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพประจำตำบล (รพ.สต.) ของชาวตำบลเขาพระนอน อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์ โดยสุขศาลาในตำบลเขาพระนอนมีอยู่ด้วยกันทั้งหมด 4 แห่ง กระจายอยู่ตามหมู่บ้าน ซึ่งสุขศาลาจะมีการบริหารจัดการคล้าย ๆ กับโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพประจำตำบล (รพ.สต.) แต่จะแตกต่างกันตรงที่สุขศาลาจะมีอาสาสมัครสาธารสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เป็นผู้คอยดูแลปฏิบัติหน้าที่ ตั้งแต่ตรวจเช็คประวัติผู้ป่วย วัดความดันโลหิต วัดไข้ กระทั่งให้ยาสามัญประจำบ้าน หรือฉีดยา ให้น้ำเกลือผู้ป่วย เป็นต้น นอกจากนี้แล้วสุขศาลาของชาวบ้านตำบลเขาพระนอนจะมีการรักษาโรคด้วยแพทย์แผนปัจจุบันแล้ว ยังมีการรักษาโรคโดยการใช้สมุนไพรพื้นบ้านควบคู่ไปด้วย

คุณลุงสวน หารอาษา ประธาน อสม. ประจำตำบลเขาพระนอน และเป็นปราชญ์/หมอชาวบ้าน ได้บอกเล่าว่า ยารักษาโรคมีอยู่ใกล้ตัว รอบตัวเรา แต่คนรุ่นหลัง ๆ ไม่ค่อยรู้จัก (มองไม่ค่อยเห็น) “นิยมบริโภคแต่ของพวกคุณหญิง คุณนาย (เสียเงิน)” ลุงอยากให้มีคนมาสืบทอดภูมิปัญญาชาวบ้าน ไม่ว่าจะเป็นการจับเส้นรักษาโรค แก้เจ็บปวด การใช้สมุนไพรรักษาโรคต่าง ๆ ยกตัวอย่าง เช่น หญิงหลังคลอด ใช้วิธีการรักษาโดยใช้ลูกประคบ ซึ่งประกอบด้วยตัวยา ดังนี้ ไพล (แก้ปวดเมื่อย เคล็ด ขัดยอก ลดการอักเสบ), ขมิ้นชัน (ช่วยลดอาการอักเสบ แก้โรคผิวหนัง), ตะไคร้ (แต่งกลิ่น), ผิวมะกรูด (ถ้าไม่มีสามารถใช้ใบแทนได้ มีน้ำมันหอมระเหยแก้วิงเวียน), ใบมะขาม (แก้อาการคันตามร่างกาย ช่วยบำรุงผิว), ใบส้มป่อย (ช่วยบำรุงผิว ลดความดัน), เกลือ (ช่วยดูดความร้อนและช่วยพายาซึมผ่านผิวหนังได้สะดวกขึ้น), การบูร (แต่งกลิ่น บำรุงหัวใจ)

นอกจากนี้แล้วลูกประคบยังสามารถใช้รักษาผู้ที่มีบาดเจ็บจากการเกิดอุบัติเหตุได้อีกด้วย แต่ก็มีข้อจำกัดหรือควรระวัง คือ ไม่ควรใช้ในขณะที่ลูกประคบร้อนเกินไปโดยเฉพาะบริเวณผิวอ่อน ๆ หรือบริเวณที่มีบาดแผล ไม่ควรใช้ลูกประคบ ในกรณีที่มีการอักเสบใน 1 วันแรก เพราะอาจทำให้เกิดการอักเสบมากขึ้น ควรประคบด้วยความเย็นก่อน และเมื่อประคบลูกประคบเสร็จแล้วไม่ควรอาบน้ำทันที เพราะจะล้างยาออกเสียหมด และร่างกายอาจปรับตัวไม่ทัน สมุนไพรชนิดอื่น ๆ ที่สามารถใช้ได้อีก เช่น หญิงหลังคลอด ใช้นมราชสีห์ต้มแล้วดื่ม (ตัวเมีย) จะทำให้มีน้ำนมเยอะ, ใบยอป่าช่วยทำให้มดลูกเข้าอู่เร็ว, ว่านชักมดลูก ใช้ต้มกินบำรุง

สำหรับผู้ที่ป่วยเป็นโรคน้ำหนองในหู ใช้ “ใบหูเสือ” ขยี้แล้วใส่ลงไปที่ใบหู ให้น้ำของใบหูเสือที่ได้จากการขยี้หยดลงไปในรูหู, มะรุม พลูคาว มีสรรพคุณในการช่วยรักษาโรคมะเร็งได้, ใบอีเลิศ (ชะพู) ช่วยขับลม, ใบย่านาง ลดความอ้วน แก้โรคเบาหวาน ความดัน หัวใจ มะเร็ง ภูมิแพ้ ร้อนใน ไซนัสจมูกตัน ไมเกรน ริดสีดวงทวาร ปอดร้อนนอนกรน กรดไหลย้อน ฯลฯ, เครือหมาน้อย สามารถแก้ร้อนในได้ ขับปัสสาวะ ยาถ่าย แก้ไข้มาลาเรีย ช่วยให้เจริญอาหาร ฯลฯ

เรื่องค่ารักษาถามคุณลุงไปอีกว่าคิดยังไง ลุงตอบมาว่า “ไม่อยากคิดหรอกค่ารักษาถือว่าช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ศาสนาพุทธสอนให้เรามีจิตใตเมตตา เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ถ้าเขาอยากให้ก็อยู่ที่ว่าเขาอยากจะให้เท่าไหร่ ถือเป็นค่าครูสิบบาทยี่สิบบาท ไม่อยากไปเรียกร้องเอาเงินทองกับเขา เผื่อวันไหนตายไปเขาจะได้นึกถึงเราแต่เรื่องดี ๆ”