การก่อรูปของชุมชนริมปากแม่น้ำบริเวณที่ไหลออกสู่ทะเล ได้มีกระจายอยู่ทั่วทั้งชายฝั่งทะเลของไทย ในภาคใต้ของไทยมีเมืองและชุมชนลักษณะนี้อยู่หลายแห่ง ไม่ว่จะเป็น ปากน้ำชุมพร ปากน้ำสิชล ปากแม่น้ำตาปี ปากพนัง หัวเขาแดง (สงขลา) ปากแม่น้ำปัตตานี ปากนรา ชุมชนเหล่านี้มีการพัฒนาขยายตัวของเมืองอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันเมืองเหล่านี้มีการพัฒนาและสภาพปัญหาที่แต่ต่างกันไป บ้างเป็นเมืองท่าเศรษฐกิจ บ้างเป็นเมืองที่เป็นแหล่งประมงขนาดใหญ่ แหล่งท่องเที่ยว หรือแม่กระทั้งนิคมอุตสาหกรรม
เทศบาลตำบลปากนคร ตั้งอยู่บริเวณปากแม่น้ำปากนครก่อนจะไหลออกสู่อ่าวไทย เป็นเส้นทางติดต่อกับตัวเมืองนครศรีธรรมราชตั้งแต่อดีต ไม่ว่าจะเป็นเส้นทางเดินทัพในสมัยโบราณหรือการเดินทางในอดีตระหว่างแหลมตะลุมพุก สู่ เมืองนครศรีธรรมราช
เราหวังว่าการที่จะสะท้อนภาพปัจจุบันของชุมชนปากนครนั้น ชุมชนควรจะเป็นผู้ที่จะอธิบายผ่านเครื่องมือที่จะฉายภาพของปากนคร ว่าปัจจุบันเป็นอย่างไร โดยผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมของแต่ละชุมชน แม้เครื่องมือที่เลือกจะมีความแตกต่างกันค่อนข้างมากก็คือ แผนที่ทำมือ และระบบภูมิศาสตร์สารสนเทศ (GIS) โดยคาดหวังว่าแผนที่ทำมือจะเป็นเครื่องมืออย่างง่าย แต่มีประสิทธิภาพในการทำความเข้าใจตนเองของชุมชน และชุมชนสามารถอธิบายปัญหาของตนเองได้ ส่วนระบบ GIS จะเป็นเครื่องมือที่จะนำข้อมูลชุมชนไปเชื่อมต่อกับข้อมูลภายนอกในส่วนของภาครัฐ ถึงแม้อาจจะมีความยาก ในการใช้งาน และทำความเข้าใจในช่วงแรก แต่ชุมชนก็พิสูจน์ให้เห็นว่าความตั้งใจ และความพยายามในการเรียนรู้ก็สามารถใช้ง่านเครื่องมือเหล่านี้ได้
จากข้อมูลการสำรวจพบว่าชุมชนปากนคร มีการตั้งบ้านเรือนเกาะไปตามแม่น้ำปากนคร และริมบาง ที่เปรียบเสมือนกิ่งที่แตกออกจากแม่น้ำปากนคร สภาพแวดล้อมเป็นป่าชายเลน อาชีพส่วนใหญ่เป็นประมงและแปรรูปสัตว์น้ำ และบางส่วนยังคงตั้งบ้านเรือนเกาะไปตามเส้นถนนซึ่งเป็นระบบการขนส่งที่เข้ามาภายหลัง ซึ่งเบาบางกว่าชุมชนที่ตั้งริมน้ำ
ชุมชนประมงที่ตั้งริมเวณริมน้ำเพื่อประกอบอาชีพ ยังมีความเสี่ยงด้านปัญหาที่อยู่อาศัยและที่ดิน โดยชาวบ้านส่วนใหญ่ไม่มีเอกสารสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยเนื่องจากมีพื้นที่ทับซ้อนระหว่างป่าชายเลน ปากพญา ส่วนชุมชนบางตาจุ๊ย เช่าอยู่ในที่ดินวัดระยะสั้น และมีความหนาแน่นสูง และปัญหาภัยพิบัติจากคลื่นเซาะชายฝั่งบริเวณชุมชนชายทะเลที่ตั้งอยู่ติดกับอ่าวไทย
ข้อเสนอด้านการจัดการที่อยุ่อาศัย จำเป็นจะต้องจัดการแนวเขตป่าชายเลนและชุมชนให้ชัดเจนเพื่อการวางแผนอนุรักษ์และรองรับการขยายตัวของเมืองรุกล้ำป่าชายเลน รูปแบบที่อยู่อาศัยและระบบสาธารณูปโภคที่เข้ากับสภาพแวดล้อมป่าชายเลนและการประกอบอาชีพประมง ของชุมชน หากมีการสร้างชุมชนเพิ่มเติมที่ตั้งในพื้นที่ที่ชุมชนสามารถประกอบอาชีพประมงได้
การต่อยอดข้อมูลGIS เพื่อขยายสู่งานด้านอื่น ไม่ว่าจะเป็นสุขภาพ การป้องกันภัยพิบัติ และจำเป็นต้องสร้างความร่วมมือระหว่าง ชุมชนเทศบาล สถานศึกษา และ หน่วยงานรัฐต่อไป โดยภาพรวมของชุมชนประมงในประเทศไทยประสบปัญหาต่างๆ ทั้งในทะเลและบนฝั่ง ทะเลปัญหาอุตสาหกรรมประมงที่เกินพอดี ทำให้หาปลาได้ยากขึ้น บนฝั่งปัญหาเรื่องที่ดินไม่ว่าจะภัยพิบัติ สิทธิในที่อยุ่อาศัย ปัญหาเหล่านี้ชุมชนประมงขนาดเล็กยังคงต้องเผชิญอยู่ ผมเคยได้ยินชาวประมงคนหนึ่ง พูดว่า เกษตรกรยังคงเอาที่ทางไปกู้เงินทุนกับ ธกส.ได ้แต่ชาวประมงอย่างเขาจะเอาทุนรอนมาจากไหน ชีวิตฝากไว้กับท้องทะเล เราหวังว่าชุมชนประมงในประเทศไทยจะยังคงวิถีชีวิต อาชีพ พร้อมกับการอนุรักษ์ธรรมชาติ ต่อไปในอนาคตได้
