“คนที่นี่ไม่ต้องเอากุญแจออกจารถ รับรองไม่หาย”

          วิวา อุปมา แกนนำชุมชนที่ผันตัวเองมาเป็นรองนายกองค์การบริหารส่วนตำบลเกาะยาวน้อย ชี้ให้ผมดูรถจักรยานยนต์ที่จอดเรียงรายอยู่ในตลาดเกือบทุกคันมีกุญแจรถห้อยติดรถ แล้วก็บ่นเล็กน้อยถึงผลสำรวจความสุขล่าสุดซึ่งพังงาถูดลดจากอันดับ 2 เป็นอันดับที่ 12  ทั้ง ๆ ที่พวกเรามีความสุขมากกว่าเดิม

          วันนั้นผมไปเกาะยาวน้อยพร้อมกับไมตรี จงไกรจักร และ ประยูร จงไกรจักร สองพี่น้องแกนนำสำคัญในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ “พังงาแห่งความสุข” ที่เดินหน้ามาตั้งแต่ปี พ.ศ.2555 ด้วยความร่วมมือของทุกฝ่ายภายใต้โครงการ “รัฐร่วมราษฎร์เดินหน้าพัฒนาสู่พังงาแห่งความสุข” หลักการทำงานที่ภาคประชาชนจะต้องมีส่วนร่วมอย่างสำคัญในการระดมความคิดเห็นว่า ความทุกข์ ความสุข ความกังวลของคนพังงาคืออะไร แล้วจัดทำข้อเสนอว่าจะทำอะไร แบบไหน ถึงจะทำให้คนพังงามีความสุขมากขึ้น ทำอย่างไรจึงจะทำให้ข้อกังวลและความทุกข์ลดลง โดยจะมีการระดมปัญหาในระดับตำบล อันไหนแก้ได้ก็แก้กันเอง โดยชาวบ้านและภาคีพัฒนาต่าง ๆ ในตำบล อันไหนแก้ไม่ได้ก็ประมาณจากระดับตำบล ประมวลเป็นยุทธศาสตร์การแก้ปัญหาในระดับจังหวัด ซึ่งรูปแบบการก้าวสู่ “พังงาแห่งความสุข” หรือ “จังหวัดจัดการตนเอง” ถูกนำไปเป็นโมเดลหรือกรณีศึกษาการพัฒนาระดับประเทศ

          เกาะยาวน้อย เป็นตำบลหนึ่งที่ขับเคลื่อนไปสู่ “เกาะยาวน้อยแห่งความสุข” ซึ่ง วิวา อุปมา เล่าว่า ก่อนเหตุการณ์ภัยพิบัติสึนามิแกนนำชาวบ้านเกาะยาวน้อยมีความคิดที่ต่างกันออกเป็นสองกลุ่มอย่างชัดเจน กลุ่มหนึ่งต้องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอย่างเบ็ดเสร็จ แต่อีกกลุ่มหนึ่งต้องการอนุรักษ์บนฐานของชาวบ้านสามารถใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติได้

          บัญญัติ ศรีสมุทร กำนันตำบลเกาะยาวน้อยเล่าว่า ความแตกต่างของเราในครั้งนั้นถึงกับไม่มองหน้ากันเลยทีเดียวต่างก็ระแวงซึ่งกันและกัน ทำให้งานพัฒนาเดินหน้าไม่ได้ทั้ง ๆ ที่เรามีทุนทางวัฒนธรรมและทุนทางธรรมชาติจำนวนมาก ก็เลยหาคนกลางมาชวนทั้งสองฝ่ายมาพูดคุยกัน ทำความเข้าใจกัน ปรับความคิดของกันและกัน และนัดคุยต่อเนื่องเป็นประจำทุกเดือน จนเป็นที่มาของการตั้ง “คณะที่ปรึกษาตำบลเกาะยาวน้อย” ซึ่งมีองค์ประกอบจากทุกภาคส่วนทั้งท้องที่ ท้องถิ่น แกนนำชุมชน ผู้นำศาสนา ส่วนราชการต่าง ๆ จนกระทั่งปี 2552 ได้ยกระดับคณะที่ปรึกษาเป็นสภาองค์กรชุมชนตำบล โดยมีแกนนำชุมชนที่จดแจ้งเป็นสภาองค์กรชุมชนเข้ามาร่วมงานมากขึ้น และการทำงานก็มีสถานะตามกฏหมายมากขึ้น

          ปี 2553 มีการเปลี่ยนแปลงผู้นำ อบต.ใหม่ ซึ่งทำงานเข้ากับสภาองค์กรชุมชนได้อย่างเป็นเนื้อเดียวกัน ทำให้มีพลังในการทำงานเพิ่มขึ้น เมื่อจัดการกับปัญหาภายในได้แล้ว ทุกคนก็หันมารับมือกับภัยที่จะมาจากภายนอกนั้นคือ กระแสการท่องเที่ยวที่มักจะมากับอารยธรรมที่แปลกแยกกันวัฒนธรรมเดิมของคนเกาะ

 กำนันเกาะยาวน้อยเล่าอีกว่า เกาะยาวน้อยมีความอุดมสมบูรณ์ทั้งทางธรรมชาติและวัฒนธรรม วิถีชีวิตผู้คน ดังนั้นประโยชน์จากสิ่งเหล่านี้ก็ควรจะตกเป็นของคนเกาะยาวน้อย จึงได้ร่วมกันกำหนดระบบต่าง ๆ ขึ้นมาได้แก่ ระบบวิถีชีวิต เศรษฐกิจ สังคมและผังเมือง

          ด้านผังเมืองเราแบ่งตามวิถีการทำมาหากินดั้งเดิมคือ โซนสวน ซึ่งการทำสวนยางเป็นอาชีพดั้งเดิมมาถึงวันนี้ ตรงกลางเกาะเป็นโซนนาเนื้อที่ประมาณพันกว่าไร่ ช่วยให้คนเกาะยาวมีข้าวกินมาตั้งแต่สมัยตั้งชุมชน โซนประมงได้แก่บริเวณรอบเกาะ คนเกาะยาวน้อยทำอาชีพประมงด้วยเครื่องมือที่เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น และโดยที่ปัจจุบันการท่องเที่ยวกำลังคืบคลานมายังเกาะอย่างรวดเร็ว จึงกำหนดให้พื้นที่ ม.4และม.5 เป็นโซนการท่องเที่ยว

          พอเรากำหนดผังเมืองเสร็จก็มีการทำข้อตกลงโดยทุกฝ่ายมีส่วนแสดงความคิดเห็นเช่น โซนท่องเที่ยวจะห้ามนักท่องเที่ยวดื่มแอลกอฮอร์และใส่ชุดว่ายน้ำเดินในตลาด โซนนาห้ามไม่ให้ขายที่ดินเพื่อการเปลี่ยนแปลงพื้นที่เกษตร โซนสวนนอกจากทำสวนแล้วยังเป็นที่อยู่อาศัยและทำโฮมเสตย์ ที่สำคัญเราขายวิถีชีวิตอันเป็นเอกลักษณ์ของมุสลิม ขายธรรมชาติที่งดงาม ดังนั้นการท่องเที่ยวเราเน้นให้มีการประกอบการโดยชุมชนคือชาวบ้านเป็นเจ้าของกิจการบนพื้นที่ของตนเอง ทำในสวน ทำริมทะเล แม้แต่การทำนา กินน้ำมะพร้าวในสวนก็เป็นกิจการท่องเที่ยวที่ทำโดยชาวบ้านทั้งสิ้น

          สำหรับเจ้าของกิจการที่เป็นนายทุนจากภายนอกเรากำหนดว่าจะต้องใช้เรือ รถของชาวบ้านไว้บริการลูกค้า เจ้าของโรงแรมจะทำกิจการเหล่านี้เองไม่ได้ ทั้งหมดนี้คือข้อตกลงที่เราทำร่วมกันซึ่งเจ้าของกิจการโรงแรมขนาดใหญ่ก็ให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี

          นายประพันธ์ เบ็ญอ้าหมาด ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 4 ซึ่งลงทุนกับเพื่อนอีก 5 ราย ทำที่พักต้อนรับนักท่องเที่ยวเหมือนกับชาวบ้านอีกหลาย ๆ รายเล่าให้ฟังว่า เราไม่ต้องการให้เกาะยาวน้อยเหมือนกับเกาะพีพี ซึ่งนายทุนจากภายนอกเข้ามากอบโกยผลประโยชน์จากธรรมชาติและสิ่งดี ๆ จากเกาะพีพี โดยที่คนเกาะพีพีแทบไม่ได้ประโยชน์อะไรเลย ดังนั้นแม้ชาวบ้านจะไม่มีประสบการณ์เรื่องการท่องเที่ยวมาก่อน แต่ผมเชื่อว่า เราทำได้ เราตั้งใจทำและทำได้ดีกว่านายทุนเพราะเราทำโดยมีเป้าหมายในการดูแลและรักษาบ้านเรา

ผมนั่งรถตะเวนรอบเกาะไปดูพื้นที่ตามผังเมืองที่คนเกาะยาวน้อยช่วยกันกำหนด ผมเห็นธรรมชาติที่ยังสมบูรณ์ เห็นโฮมเสตย์ของชาวบ้านสร้างขึ้นอย่างเรียบง่าย เพื่อต้อนรับนักท่องเที่ยวที่นิยมธรรมชาติ บางแห่งแทรกตัวอย่างสงบอยู่ในสวนของชาวบ้าน ฝรั่งมาครั้งหนึ่งใช้เวลาหลายเดือนเพื่อซึมซับวิถีชีวิต ผมเห็นฝรั่งนั่งเรือประมงออกหาปลากับชาวบ้าน กินมะพร้าวสดถึงสวน นี่เป็นวิถีการท่องเที่ยวที่นักท่องเที่ยวใฝ่หาซึ่งสิ่งเหล่านี้ทำให้ทั้งชาวนา ชาวสวน ชาวประมง มีรายได้เพิ่มขึ้นจากการท่องเที่ยวและยังสามารถกำหนดและคงสภาพความเป็นอยู่ตามธรรมชาติและวิถีชีวิตที่เรียบง่ายอยู่เช่นเดิม

          กำนันบอกอีกว่า ตอนนี้เรา “มีข้อตกลง” ในแต่ละเรื่องแล้ว แผนการต่อไปก็คือว่า เราจะร่วมกันพัฒนา “ข้อตกลง” เหล่านี้เป็นธรรมนูญตำบลและคาดว่าจะใช้ข้อตกลงนี้ปฏิบัติจริงไปอีกไม่เกิน 2 ปี ก็จะยกระดับเป็น “ข้อบัญญัติท้องถิ่น” บังคับใช้ต่อไป

          “ตอนนี้เป็นเพียงข้อตกลง ถ้าใครทำผิดหรือละเมิด เราก็เตือนและพูดให้เขาเข้าใจ ซึ่งเมื่อเราทำไปเรื่อย ๆ ก็จะเห็นข้อบกพร่องว่า ข้อตกลงข้อไหนควรพัฒนาปรับปรุง ก่อนที่จะยกเป็นข้อบัญญัติท้องถิ่นต่อไป”

          ผมเห็นแนวทางการทำงานอันเรียบง่ายของคนเกาะยาวน้อย ดูแล้วราวกับว่าทุกอย่างจะง่ายไปหมด แต่ลึกลงไป คนเกาะยาวน้อยได้ผ่านช่วงเวลาของความไม่เข้าใจต่อกันมานักต่อนัก เพียงแต่ทุกคนมีเป้าหมายเดียวกันก็คือ ต่อสู้กับวิถีแห่งโลกาภิวัฒน์ที่จะเข้ามากอบโกยประโยชน์เหมือนกับที่เกิดขึ้นเกือบทุกแห่งในประเทศและโลกใบนี้

          แต่ที่นี่คนเกาะยาวน้อยสามารถยันไว้ในเพื่อรักษาและใช้ประโยชน์จากวิถีชีวิตที่งดงาม ธรรมชาติที่สมบูรณ์อย่างยั่งยืนสู่ลูกหลาน

          นี้คือเส้นทางสู่ความสุขของคนเกาะยาวน้อย