ตำบล “ตำมะลัง” อ.เมือง จ.สตูล เป็น 1 ในหลายชุมชนมุสลิมประมงพื้นบ้านที่มีการแก้ปัญหาที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อย ภายใต้โครงการบ้านมั่นคง จากการสำรวจข้อมูลผู้เดือดร้อนเรื่องที่อยู่อาศัยในตำบลตำมะลังเมื่อปลายปี 2557 พบว่ามีผู้เดือดร้อนเรื่องที่อยู่อาศัย ซึ่งไม่มีที่ดินเป็นของตนเองกว่า 500 ครัวเรือน และเข้าร่วมโครงการบ้านมั่นคงในปี 2558 จำนวน 303 ครัวเรือน โดยใช้บ้านตัวอย่างเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างความเชื่อมั่นจากสมาชิกในโครงการ
ทั้งนี้ตำบลตำมะลังประกอบด้วย 3 หมู่บ้าน ประชากรจำนวน 1,281 ครัวเรือน ส่วนใหญ่มีอาชีพประมงขนาดเล็ก รองลงมาคือค้าขาย ทำเกษตรและรับจ้าง ภาษาที่ใช้ในการสื่อสารคือภาษาไทยและมลายู (ยาวี)
โดยผู้เดือดร้อนเรื่องที่อยู่อาศัยจำนวน 303 ครัวเรือนดังกล่าว ประกอบด้วย ชุมชนตำมะลังเหนือ 178 ครัวเรือน ชุมชนตำมะลังใต้ 125 ครัวเรือน ซึ่งอาศัยในที่ดินของป่าชายเลนและกรมเจ้าท่า
นอกจากปัญหาที่ดินและที่อยู่อาศัยแล้ว จากข้อมูลที่สำรวจพบว่าชุมชนยังประสบปัญหาด้านอื่นๆ เช่น ด้านสังคม คือประชาชนยังมีการศึกษาน้อย มีปัญหายาเสพติด ปัญหาเรื่องลักขโมย ปัญหาหนี้สิน ด้านสิ่งแวดล้อม มีมลพิษ น้ำเน่าเสีย ปัญหาขยะ ท่อระบายน้ำเสียมีน้อย ทำให้เกิดน้ำเน่าขัง ด้านที่ดิน/ที่อยู่อาศัย มีปัญหาเรื่องชุมชนแออัด สภาพบ้านเก่า และทรุดโทรมมาก บ้านหนึ่งหลังอาศัยหลายครอบครัว ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง ด้านรายได้และเศรษฐกิจ เจอกับสภาวะทรัพยากรและสัตว์น้ำลดลง การทำมาหากินยากมากขึ้นและรายได้ไม่เพียงพอกับรายจ่าย เป็นต้น
แกนนำชุมชนตำบลตำมะลัง จึงได้ร่วมมือกับท้องถิ่น ท้องที่ โรงเรียน และอนามัยให้จัดตั้งคณะทำงานที่อยู่อาศัยตำมะลัง ดำเนินการแก้ปัญหาของชุมชนที่สำคัญ 4 ด้านคือ 1.ด้านที่อยู่อาศัย (ชุมชนแออัด/บ้านชำรุดทรุดโทรมมาก) 2.ด้านสิ่งแวดล้อม(ปัญหาขยะ/น้ำเน่า)3.ด้านสาธารณูปโภค(ทางสัญจร/ไฟฟ้า) 4.ปัญหาที่ดินซึ่งอยู่ในดินป่าชายเลนและที่ดินเจ้าท่า ต่อมาได้เสนอโครงการพัฒนาที่อยู่อาศัยและสาธารณูปโภคบ้านมั่นคงตำบลมะลังต่อสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนหรือพอช. และได้รับการอนุมัติแผนงานและงบประมาณวงเงิน 15.238 ล้านบาท คือเป็นงบพัฒนาสาธารณูปโภค 9.09 ล้านบาท งบอุดหนุนที่อยู่อาศัย 7.575 ล้านบาท เพื่อผู้รับประโยชน์ 303 ครัวเรือน
ศึกษาดูงานและปฏิบัติการบ้านตัวอย่างคือกระบวนสำคัญในการพัฒนา
หลังจากได้รับการอนุมัติแผนงานและงบประมาณจากพอช.แล้วคณะทำงานบ้านมั่นคงตำบลมะลัง ได้มีการศึกษาดูงานบ้านมั่นคงของเครือข่ายบ้านมั่นคงเมืองบางปู อ.ยะหริ่ง จ.ปัตตานี ที่มีประสบการณ์ในการพัฒนาบ้านและสาธารณูปโภคมาก่อน และประสานความร่วมมือกับเครือข่ายบ้านมั่นคงภาคใต้ ต่อมาเครือข่ายช่างชุมชนพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้จากปัตตานีและนราธิวาส พร้อมเครือข่ายบ้านมั่นคงในจ.สตูล ได้ร่วมสนับสนุนการสร้างบ้านตัวอย่างที่ชุมชนตำมะลังเหนือและตำมะลังใต้ชุมชนละ 1 หลัง ในช่วงเดือนพฤศจิกายน 2558
บ้านตัวอย่างปลุกคนในโครงการเดินหน้าทั้งเรื่องสร้างบ้านและสาธารณูปโภค
นายรอสีดำ นาอา ชาวประมงพื้นบ้านวัย 32 ปี เจ้าของบ้านตัวอย่างที่ชุมชนตำมะลังใต้ มีสมาชิกในบ้านรวม 3 คน เป็นชาวประมงด้วยด้วยกัน บ้านของเขาใช้งบอุดหนุนจากโครงการบ้านมั่นคง 60,000 บาท เขาสมทบเอง 12,000 บาท เขาเล่าว่ารายได้ของเขาไม่แน่นอน บางเดือนรายได้อยู่ที่ 5,000-6,000 บาท มีบ้านก็ดีใจและต้องผ่อนคืนเข้ากองทุนของชุมชนเดือนละ 600 บาท แต่ที่ดีมากคือสมาชิกอื่นๆเห็นบ้านของเขาแล้ว ก็อยากจะลงมือทำบ้านของตัวเองให้เสร็จเร็วด้วย
นางเจ๊ะอาหลาด กะสัมโรย เจ้าของบ้านตัวอย่างที่ชุมชนตำมะลังเหนือ เล่าว่าบ้านของเธออยู่กัน 4 คน เป็นชาวประมงเหมือนกัน สามีมีเรือประมงขนาดเล็ก เธอมีอาชีพตอกปูดำ การสร้างบ้านตัวอย่างที่ชุมชนตำมะลังเหนือและตำมะลังใต้ ทำให้สมาชิกในโครงการมีความเชื่อมั่นต่อโครงการมากขึ้น โดยมีบ้านที่สร้างสร้างใหม่และปรับปรุงแล้วเสร็จจำนวน 34 หลัง คือบ้านที่ตำมะลังเหนือ 18 หลัง ตำมะลังใต้ 16 หลัง โดยเจ้าของบ้านและใช้ช่างในชุมชนเป็นหลัก
ด้านการพัฒนาสาธารณูปโภคในชุมชนแล้ว ที่ชุมชนตำมะลังเหนือ มี
ถนนทางเดินเสร็จแล้ว 1 สาย คูระบายน้ำ 1 สาย ที่ชุมชนตำมะลังใต้ มีถนนทางเดินในซอยและจัดปรับที่กัดเซาะชายฝั่ง 1 จุด การพัฒนาสาธารณูปโภคอื่นๆจะทยอยตามมาได้แก่สะพานทางเดินในชุมชน อาคารอเนกประสงค์ การจัดการขยะ อาคารละหมาด ไฟฟ้าส่องสว่าง ระบบบำบัดในครัวเรือน การปรับภูมิทัศน์ชุมชน การซ่อมแซมท่าจอดเรือ เป็นต้น
นอกจากนี้พบว่าคนชุมชนมีจิตสาธารณะมากขึ้น มีความเข้มแข็งในการจัดการระบบการออมใน 4 ประเภทคือออมทรัพย์ เพื่อที่อยู่อาศัย ออมสวัสดิการ กองทุนรักษาบ้านรักษาดิน และออมสัจจะ และเงินคืนทุนเข้ากองทุนที่อยู่อาศัย
นางปราณี บุญชู คณะทำงานบ้านมั่นคงชุมชนตำมะลังเหนือ กล่าวว่าการทำงานทั้งสองชุมชนจะมีคณะทำงานชุดย่อยทำหน้าที่ทั้งส่งเสริมการออม การสนับสนุนและติดตามงานก่อสร้าง และติดตามเงินคืนทุน โดยคณะทำงานชุดใหญ่และชุดย่อยมีการประชุมเพื่อวางแผนและติดตามงานกันทุกเดือน ในด้านแผนการจัดการเรื่องที่ดิน ป่าชายเลน เพื่อเป็นที่อยู่อาศัย ชุมชนมีการทำกิจกรรมร่วมกันกับหน่วยงานที่ดูป่าชายเลน ท้องถิ่น ในการปลูกป่าและพัฒนาแก้ปัญหาที่ดินร่วมกันดังนี้
1.ใช้คลองตำมะลังเป็นแนวเขตกั้นระหว่างพื้นที่อยู่อาศัยและพื้นที่ป่า
2.เจ้าหน้าที่ๆดูป่าชายเลนได้กันพื้นที่ไว้เป็นป่าใช้สอยจำนวน 200 ไร่
3. การจัดการเรื่องที่ดิน เจ้าท่า เจ้าท่าได้จับพิกัดและปักหมุดกันแนวเขตแผนให้สภาองค์กรชุมชนรับรองสิทธิแปลงดินในการอยู่อาศัย
การพัฒนาที่อยู่อาศัยและสภาพแวดล้อมของชุมชนตำบลตำมะลัง อ.เมือง จ. สตูล ซึ่งเป็นชุมชนมุสลิมประมงพื้นบ้านที่อาศัยในพื้นที่มานาน จึงเป็น 1 ในโครงการบ้านมั่นคงภาคใต้ ที่ใช้ปฏิบัติการบ้านตัวอย่าง 3 วันเสร็จ 7 วันอยู่ ในการขับเคลื่อน เพื่อให้ชุมชนมีความเชื่อมั่นต่อการแก้ปัญหาที่อยู่อาศัย โดยชุมชนและเจ้าของปัญหาเป็นหลักในการดำเนินการพัฒนาทั้งเรื่องบ้าน สาธารณูปโภค สภาพแวดล้อม และความเข้มแข็งของชุมชนต่อไป*
เขียนโดย อุดมศรี ศิริลักษณาพร
