ทางรอดประเทศไทย

โดย ศ.นพ.ประเวศ วะสี*

       ที่ต้องมาพูดกันถึงทางรอดของประเทศ ก็เพราะมีความรู้สึกกันทั่วๆ ไปว่า ประเทศไทย วิกฤติสุดๆ สุดปัญญาที่จะแก้ไข เมื่อสุดทางไปแล้วก็จะเกิดความรุนแรงขนานใหญ่ จนอาจเป็นมิคสัญญีกลียุค จนผู้คนล้มตายจํานวนมากถึงขนาดแล้วจึงเกิดปัญญาร่วมตกลงกันได้ว่าเราจะไปสู่จุดลงตัวใหม่ได้อย่างไร นั่นเป็นฉากทัศน์หนึ่งที่อาจจะเกิดขึ้น แต่เราก็อยากเห็นฉากอื่นที่ดีกว่านั้น จึงมาพูดกันในวันนี้เรื่องทางรอดของประเทศ การจะเห็นทางรอดก็จะควรทําความเข้าใจว่าวิกฤติอะไร และสาเหตุจากอะไร

      ผมเรียกวิกฤตการณ์ปัจจุบันว่า "วิกฤตการณ์คลื่นลูกที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์" มา 10 กว่าปี เป็นวิกฤตการณ์ที่รุนแรงที่สุดและแก้ไขยากที่สุด เพราะเราไม่รู้ว่าศัตรูคือใคร เพราะความซับซ้อนของมัน สังคมปัจจุบันเชื่อมโยงซับซ้อน เข้าใจได้ยากแก?ไขได้ยากแม้อาการมันจะออกมาว่าเป็นวิกฤติเศรษฐกิจ วิกฤติสังคม วิกฤติสิ่งแวดล้อม วิกฤติการเมือง แต่ลึกๆ แล้วเป็นวิกฤติแห่งความซับซ้อน ที่สังคมไทยไม่มีปัญญาพอที่จะเข้าใจและเผชิญกับมันได้ ปัญหาที่ยากและซับซ้อน ใช้อํานาจแก้ไม่ได้ ต้องใช้ปัญญา เมื่อยังพยายาม แก้ด้วยอํานาจ นอกจากแก้ไม่ได้แล้วอํานาจมันยังปะทะกันเกิดความรุนแรง

   เมื่อสุดทางไปก็จะเกิดมิคสัญญีกลียุค หรือปฏิรูปใหญ่วิกฤติใหญ่ประเทศไทยขณะนี้ไม่มีองค์กรหรือสถาบันใดจะถอดวิกฤติได้ เพราะความยากสลับซับซ้อน และการติดอยู่ในหลุมดําทางปัญญาดังกล่าวแล้วสภาพวิกฤติขณะนี้จึงดูเสมือนสุดทางไป เมื่อสุดทางไป (แบบเดิม) ก็จะมีการผุดบังเกิดของปรากฏการณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ หนึ่ง เกิดมิคสัญญีกลียุค ฆ่าฟันกันล้มตายกันยกใหญ่จนคนตายมากพอที่สังคมจะเกิด "จิตสํานึกใหม่" หรือ สอง สังคมเกิดจิตสํานึกใหม่ โดยไม่ต้องผ่านมิคสัญญีกลียุค แล้วปฏิรูปตัวเอง

      การปฏิรูปเป็นกลไกตามธรรมชาติเพื่อความอยู่รอดถ้าเราดูธรรมชาติของจุลชีพมันต้องใช้การ "ปฏิรูป" เพื่อความอยู่รอด อาทิเช่น เวลามันเผชิญสภาวะวิกฤติของมัน มันจะปฏิรูปดีเอ็นเอ หรืออาร์เอ็นเอ ที่เรียกว่ากลายพันธุ์ เพื่อความอยู่รอดของมัน

      ดังนั้น การปฏิรูปประเทศไทย 10 เรื่องเชื่อมโยงกันการจะออกจากโครงสร้างวิกฤตการณ์ อันหนาแน่น จะทําเพียงเรื่องใดเรื่องหนึ่งไม่ได้ เพราะเรื่องทั้งหมดเชื่อมโยงกัน จึงต้องปฏิรูปแบบยกเครื่อง (Overhaul) คือ ทําทั้งหมดอย่างเชื่อมโยงกันอย่างน้อย 10 เรื่องคือ 1.สร้างจิตสํานึกใหม่ 2.ระบบเศรษฐกิจใหม่สร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่ 3.ความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น 4.สร้างระบบการศึกษาที่พาชาติออกจากวิกฤติ 5.ธรรมาภิบาลของการเมืองการปกครองระบบความยุติธรรมสันติภาพ 6.ระบบสวัสดิการสังคมที่ก้าวหน้า 7.ระบบพลังงานและสิ่งแวดล้อมที่มีดุลยภาพ 8.การปฏิรูประบบสุขภาพเพื่อสุขภาวะของคนทั้งมวล 9.การวิจัยยุทธศาสตร์ชาติ 10.สร้างระบบการสื่อสารที่ผสานการพัฒนาทุกเรื่อง

      ถ้าปฏิรูปประเทศไทยทั้ง 10 เรื่อง อย่างเชื่อมโยงกัน ประเทศไทยจะมีพลังออกจากหลุมดําไปสู่จุดลงตัวใหม่ได้ แต่ละเรื่องเป็นเรื่องใหญ่ๆ และยากที่ต้องการบุคคล กลุ่ม องค์กร สถาบัน มาร่วมสร้างความเข้าใจและขับเคลื่อนระบบการสื่อสารที่ดี จะเป็นพลังปฏิรูปที่ยิ่งใหญ่ โดยเฉพาะปฏิรูปจิตสํานึก เพื่อเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ดังกล่าวในข้อ 7 ข้างต้น เครื่องมือสื่อสารเรามีมาก แต่ปัญญาที่จะใช้ประโยชน์มีน้อย ถ้ารัฐบาลฉลาดจะต้องมียุทธศาสตร์การสื่อสารที่ดี ที่เครื่องมือการสื่อสารทุกประเภททั้งของรัฐและเอกชนได้รับการนํามาใช้เพื่อการปฏิรูปประเทศไทย ภาคธุรกิจมีเครื่องมือและช่องทางการสื่อสารมหาศาล หากภาคธุรกิจเกิดจิตสํานึกใหม่ ประเทศไทยจะอยู่รอดได้อย่างสบาย องค์กรวิชาชีพสื่อควรช่วยกันผลักดันให้มีการใช้ยุทธศาสตร์การสื่อสารที่ดีเป็นเครื่องมือปฏิรูปประเทศ

      นอกจากนี้ ทางรอดประเทศไทย คือ INN หรือ โครงสร้างใหม่ที่คนไทยจะทํางานร่วมกัน มายาคติอย่างหนึ่งที่ทําให้ประเทศไทยไม่มีพลังคือ การยึดติดเฉพาะ “ความเป็นทางการ” คือ แท่งอํานาจทางราชการ แท่งอํานาจใช้อํานาจมากกว่าปัญญา จึงไม่มีพลังในการแก้ปัญหาที่ยาก และซับซ้อน รัฐบาลใช้กลไกที่เป็นทางการเท่านั้น จึงไม่มีรัฐบาลใดแก้ปัญหาของประเทศได้ โครงสร้างการทํางานใหม่ คือ INN

I = Individual หรือปัจเจกบุคคลที่มีจิตสํานึกในศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของตนแล้วลงมือทําอะไรดีๆ
N = Nodes หรือการรวมกลุ่มกัน สี่ซ้าห้าคนหรือหกเจ็ดคน มีวัตถุประสงค์ร่วมกัน รวมตัวกันทําเรื่องดีๆ ที่กลุ่มสนใจ มีกลุ่มที่หลากหลายเต็มประเทศ
N = Networks หรือเครือข่ายเชื่อมโยงกันระหว่างบุคคลและเครือข่าย
โครงสร้าง INN นี้ คนทุกคนจะมีความหมาย มีความเสมอภาคไม่มีใครมีอํานาจเหนือใคร มีภราดรภาพ จึงให้ความสุขอย่างยิ่ง และมีพลังของความสําเร็จสูง ทั้งนี้โดยไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อคนในโครงสร้างทางดิ่ง เพราะสามารถเชื่อมโยงกันได้และทําให้โครงสร้างที่เป็นการทํางานได้ดีขึ้น

INN เป็นโครงสร้างที่คนไทยทุกคน ทุกกลุ่ม ทุกองค์กร ทุกสถาบัน จะร่วมปฏิรูปประเทศไทย ทั้งที่แยกกันทํา และเชื่อมโยงกันทําให้เต็มประเทศ ก็จะสามารถทําเรื่องยากๆ อาทิเช่น การปฏิรูปประเทศไทยได้

      นอกจากนี้ เรื่องเฉพาะหน้าคือการป้องกันความรุนแรง โดยการปฏิรูปประเทศ นั้น เป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลา เพราะฉะนั้นเรื่องเฉพาะหน้าคือต้องป้องกันความรุนแรงไว้ก่อนเพื่อให้เวลาประเทศไทย จึงเป็นหน้าที่ของทุกคนทุกฝ่ายที่จะต้องป้องกันความรุนแรงทุกวิถีทาง วิธีหนึ่งคือการสร้างกรอบ กติกา และกลไก ที่สังคมจะเข้ามามีส่วนในการควบคุมไม่ว่าชาติใดๆ จะเป็นอย่างไร ก็สามารถไปเล่นฟุตบอลกันได้ทั่วโลก ในการเล่นฟุตบอลมีกรอบกติกา และกลไกที่ชัดเจน กรอบคือสนามว่าเราจะเล่นกันเฉพาะในสนามนี้เท่านั้นไม่เล่นนอกกรอบ กติกา อาทิเช่น จะไม่ชกกัน ไม่ด่ากัน ไม่ถ่มน้ำลายรดกัน ฯลฯ กลไกก็คือมีกรรมการและผู้กํากับเส้น กรรมการและผู้กํากับเส้นอาจโกงได้ แต่ทําไม่ได้เพราะมีคนดูทั้งสนามและที่บ้านที่รู้กรอบกติกา และกลไก คอยกํากับอีกทีหนึ่ง

      โดยสรุปทางรอดของประเทศ คือ การป้องกันความรุนแรงและการปฏิรูปประเทศไทยโดยคนทั้งมวลอันที่จริงประเทศไทยมีทุนหรือทรัพยากรต่างๆ อย่างมหาศาล มากเกินพอที่จะสร้างสุขภาวะสําหรับคนทั้งมวล เราสามารถสร้างประเทศไทยให้เป็นประเทศที่น่าอยู่ที่สุดในโลกได้คงไม่มีรัฐบาลใดที่สามารถทําได้ แต่คนไทยทั้งมวลร่วมกันสามารถสร้างประเทศไทยให้เป็นประเทศที่น่าอยู่ที่สุดในโลกได้

*ศ.นพ.ประเวศ วะสี ปาฐกถาในการประชุมวิชาการเรื่อง “ทางรอดของประเทศไทย” ครั้งที่ 1 จัดโดยสถาบันพระปกเกล้าร่วมกับสมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทยและภาคี