อาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม นักการเงินการธนาคารที่ผันตัวเองมาเป็นนักพัฒนาสังคม มีบทบาทสำคัญยิ่งในการก่อตั้งสำนักงานพัฒนาชุมชนเมือง (พชม.) ปี 2535 และสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนปี 2543 เริ่มต้นตั้งแต่การศึกษาแนวทางการจัดตั้งองค์กรรูปแบบใหม่ที่จะเอื้ออำนวยให้การเงินสินเชื่อเข้าถึงคนจน และคนจนสามารถบริหารจัดการการเงินเพื่อการพัฒนาได้ พชม.เป็นองค์กรยุคแรกๆ ที่มีองค์ประกอบคณะกรรมการทั้งจากภาครัฐ ชุมชนและผู้ทรงคุณวุฒิ
อาจารย์เป็นกรรมการผู้จัดการ พชม.ท่านแรก ที่ทำงานบริหารจัดการองค์กรท่ามกลางความแตกต่าง หลากหลายของกรรมการและเจ้าหน้าที่ที่แม้จะมีเป้าหมายเพื่อการพัฒนาคนจนในเมืองเหมือนกัน แต่ก็มีพื้นฐานความเชื่อ วิธีคิด แนวทางปฏิบัติที่แตกต่างกัน อาจารย์ได้ใช้ความมุ่งมั่น ตั้งใจอย่างแน่วแน่ เชื่อมั่นในงานพัฒนาที่ชุมชนเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อน การสานพลังความร่วมมือจากทุกภาคส่วน บริหารจัดการความแตกต่างให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อชุมชน
ในช่วงที่เป็นกรรมการผู้จัดการ พชม. อาจารย์เล็งเห็นว่าองค์กรพัฒนาในรูปแบบ พชม.สามารถเปิดพื้นที่การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในการแก้ปัญหาและพัฒนาชุมชนได้เป็นอย่างดี จึงได้หาทางขับเคลื่อนนโยบายเพื่อให้มีองค์กรที่มีสถานะในการขับเคลื่อนงานพัฒนาที่กว้างขวาง ต่อเนื่องยิ่งขึ้น โดยได้ประชุมระดมความคิดหาแนวทางในการจัดตั้งองค์กรที่มีหน้าที่ในการสนับสนุนการพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็งเพื่อเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาสังคมและประเทศชาติ และได้ผลักดันผ่านช่องทางแผนแม่บทการเงินการคลังเพื่อสังคมที่มีมาตรการสนับสนุนการพัฒนาองค์กรชุมชนให้ครอบคลุมทั้งภาคเองและชนบท โดยรวม พชม.และกองทุนพัฒนาชนบทเข้าด้วยกัน อาจารย์มีความมุ่งมั่นตั้งใจในการจัดประชุม
สร้างความเข้าใจกับผู้ที่เกี่ยวทั้งในส่วนของผู้กำหนดนโยบาย หน่วยงานภาครัฐ ผู้ทรงคุณวุฒิ ชุมชนที่มีความแตกต่างหลากหลาย ต่อเนื่องหลายครั้ง(ปี 2538-2543 ) จนในที่สุดได้มีการจัดตั้งหน่วยงานในรูปแบบองค์การมหาชน คือ “สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.)” ขึ้นมา อาจารย์ได้ลาออกจากผู้อำนวยธนาคารออมสิน ทั้งๆ ที่ยังไม่ครบวาระมาทำหน้าที่ประธานกรรมการสถาบันเพื่อวางรากฐานการทำงานของสถาบันให้เป็นองค์กรแนวใหม่ที่ชุมชนเป็นเจ้าของ ด้วยวิสัยทัศน์ “สร้างความเข้มแข็งของชุมชนจากฐานราก ด้วยพลังองค์กรชุมชนและประชาสังคม”
อาจารย์ไพบูลย์ ได้ใช้คุณค่าความดีงาม ความน่าเชื่อถือ ความสามารถในการบริหารจัดการที่ผสมระหว่างภาคธุรกิจกับภาคสังคม ชุมชน การประสานความร่วมมือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งความมุ่งมั่นตั้งใจอย่างแนวแน่ที่จะให้การแก้ไขปัญหาและการพัฒนาคนฐานล่างของสังคมบรรลุผล และส่งผลดีต่อสังคมโดยรวม รวมทั้งการอุทิศตนเพื่อส่วนรวม ความอดทน รับฟังความเห็นที่แตกต่างกัน ความละเอียดรอบคอบ ความพยายามที่จะทำให้เกิดการเห็นพ้องต้องกันแทนการใช้อำนาจ ทำให้สามารถผลักดันเรื่องยากๆ จนสำเร็จได้
หลังจากที่อาจารย์ไม่ได้ทำหน้าที่ประธานกรรมการ พอช. แต่อาจารย์ก็ยังช่วยเป็นที่ปรึกษา และเป็นประธานอนุกรรมการในอีกหลายเรื่อง เพื่อช่วยวางฐานคิดในเรื่องนั้นๆ ให้ชัดเจน เช่น การรับรองสถานภาพองค์กรชุมชน ฯลฯ งานสำคัญที่อาจารย์ได้ทำอย่างต่อเนื่องก็คือการเปิดพื้นที่การมีส่วนร่วมของชุมชนในทุกเรื่อง ทุกระดับ การนำเรื่องราวของชุมชน แนวทางการพัฒนาโดยชุมชนเป็นแกนหลัก การใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง การใช้การเงินเป็นเครื่องมือในการพัฒนา ไปสอดแทรกในงานของหน่วยงานต่างๆที่เชิญอาจารย์ไปเป็นที่ปรึกษาหรือกรรมการ ทั้งในระดับนโยบายและการปฏิบัติ จนกระทั่งอาจารย์ไปดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์และรองนายกรัฐมนตรี งานพัฒนาที่เกิดจาการคิดริเริ่มโดยชุมชนได้นำสู่นโยบายรัฐอย่างเป็นรูปธรรมชัดเจน ได้แก่ การจัดสวัสดิการชุมชน การแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยผ่านโครงการบ้านมั่นคงที่เป็นการหนุนต่อเนื่อง พ.ร.บ.สภาองค์กรชุมชน(แม้ไม่สามารถฝ่าช่องทางคณะรัฐมนตรี แต่ความมุ่งมั่นตั้งใจอย่างแน่วแน่ของอาจารย์ทำให้หลายฝ่ายมาร่วมกันผลักดันผ่านช่องทางสภานิติบัญญัติจนผ่านไปได้) ฯลฯ
เมื่อพ้นจากตำแหน่งรองนายกรัฐมนตรีในปี ๒๕๕๑ และอาจารย์มีปัญหาเจ็บป่วยจากโรคร้ายแต่อาจารย์ไม่เคยหยุดนิ่งในการอุทิศตนทำงานเพื่อชุมชนและส่วนรวม ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับงานพัฒนาโดยชุมชนที่อาจารย์ได้ทำต่อเนื่องได้แก่ การเป็นประธานอนุกรรมการสนับสนุนการพัฒนาสภาองค์กรชุมชน ที่ได้เน้นให้ชุมชนที่ใช้สภาองค์กรชุมชนเป็นเครื่องมือในการพัฒนาของชุมชนจนเกิดผลสำเร็จ ใช้ตัวอย่างดีๆมาเล่าสู่กันฟัง การปฎิรูปประเทศไทย ที่เปิดพื้นที่การมีส่วนร่วมของเครือข่ายองค์กรชุมชนเพื่อการปฏิรูป การใช้เป้าหมายตัวชี้วัดความสุขเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชนท้องถิ่น ที่อาจารย์ได้ลงพื้นที่ร่วมทำงานกับชุมชนและเจ้าหน้าที่อย่างต่อเนื่องในหลายพื้นที่ งานพัฒนาคนรุ่นใหม่ในงานพัฒนา /บัณ
ทิตรักถิ่น ที่อาจารย์ได้จัดเวลาให้ทุกครั้งที่มีกิจกรรมสำคัญ งานสนับสนุนการจัดการภัยพิบัติโดยชุมชนท้องถิ่นที่ได้ลงพื้นที่เยี่ยมชุมชนและเชื่อมโยงเครือข่ายองค์กรสนับสนุนการจัดการภัยพิบัติโดยชุมชนท้องถิ่นและอาสาสมัคร ฯลฯ
คุณูปการงานพัฒนาที่อาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม ได้ทุ่มเทอุทิศตนเพื่อสนับสนุนงานพัฒนาที่ชุมชนเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อน และการประสานพลังจากทุกภาคส่วนในการทำงานร่วมกัน แม้เฉพาะส่วนที่เกี่ยวข้องกับ พอช.ก็มิอาจนำมาเขียนไว้ในที่นี้ได้หมด แต่คุณค่าความดีงามที่อาจารย์ได้ทำมาโดยตลอด ล้วนแล้วแต่เป็นแบบอย่างที่ดี ที่ช่วยสร้างแรงบันดาลใจให้พวกเรา พอช.พร้อมที่จะสืบทอดเจตนารมณ์ สานต่อการทำงานของอาจารย์ต่อไป
