“ตัวชี้วัดมวลรวม” (Gross Domestic Product-GDP) มักเป็นประโยคที่ได้ยินเสมอโดยเฉพาะอย่างยิ่งในมุมการวัดผลการพัฒนาประเทศ หากแต่เราคุ้นเคยว่านั่นคือเป้าหมายการพัฒนา และวัดความมั่งคั่งของประเทศ แต่การพัฒนาสังคมจากฐานรากแบบชุมชนท้องถิ่นนั้น เป้าหมายที่แท้คือ ความสุขของชีวิตครอบครัว ชุมชน สังคม อันส่งผลถึงการพัฒนาอย่างมีประสิทธิภาพด้วยชุมชนโดยชุมชนเอง เมื่อไม่กี่ปีที่ผ่านมา แนวคิดเรื่องความสุขมวลรวมประชาชาติ (Gross National Happiness: GNH) ซึ่งพระราชาธิบดีจิกมี ซิงเย วังชุก กษัตริย์แห่งภูฏานได้เสนอเป็นแนวทางการพัฒนาเมื่อกว่า ๒๕ ปี และได้ทดสอบภายใต้วิกฤติทางเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม ที่เกิดขึ้นกับประเทศต่างๆ ทั่วโลก ภูฐานพิสูจน์ให้เห็นว่า GNH เป็นกระบวนทัศน์เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน

การพัฒนาความเข้มแข็งของชุมชนในประเทศไทย ในพื้นที่กว่า ๓๑ ตำบลของพื้นที่ภาคกลางและตะวันตก ได้มีการกำหนดเป้าหมาย ตัวชี้วัดความสุขของชุมชนระดับตำบล เพื่อเป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชนท้องถิ่น จากการสนับสนุนความรู้และแรงบันดาลใจของอจ.ไพบูลย์วัฒนธรรม โดยชุมชนเหล่านี้ ได้จัดงาน  “ตลาดนัดความรู้ชุมชน ตัวชี้วัดความสุขสู่ตำบลจัดการตนเอง” เมื่อวันที่ ๒๖ มิถุนายน ๒๕๕๕ ที่ผ่านมา ณ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน มีชุมชน นักพัฒนา นักวิชาการ หน่วยงานรัฐ ร่วมแลกเปลี่ยนแนวทางการพัฒนาตัวชี้วัดความสุขของชุมชน สู๋ตำบลจัดการตนเอง

อาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม ได้กล่าวคำนิยมไว้ในหนังสือ ผลกระทบของการจัดทำเป้าหมายตัวชี้วัดการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นระดับตำบล ที่จัดพิมพ์โดยสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) ความตอนหนึ่งว่า “ความจริงแล้ว สิ่งที่มนุษย์ต้องการคือความสุขที่แท้จริง นั่นคือ ความสงบ ความสันติ การอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข มีชีวิตที่ดี มีครอบครัวที่ดี มีชุมชนที่ดี มีสังคมที่ดี มีสิ่งแวดล้อมที่ดี ไม่ใช่เพียงแค่มีรายได้ ไม่ใช่เรื่องของเศรษฐกิจอย่างเดียวเท่านั้น หากชุมชนคิดถึงการพัฒนาอย่างมีเป้าหมาย และกำหนดตัวชี้วัดของตัวเองได้ก็จะสามารถกำหนดการพัฒนา กำหนดวิถีชีวิตการอยู่ร่วมกันของชุมชนได้ ทำให้ส่งต่อเป้าหมายและตัวชี้วัดเหล่านี้ขึ้นไปสู่ระดับอำเภอ ระดับจังหวัด และประเทศชาติ เป็นกระบวนการจัดทำเป้าหมายตัวชี้วัดการพัฒนาประเทศที่ริเริ่มมาจากข้างล่างอย่างแท้จริง ส่งผลต่อการพัฒนาที่สมดุลสอดคล้องและยั่งยืน เป็นการกำหนดความสุขของประชาชนโดยประชาชนและเพื่อประชาชน”

ในปี ๒๕๕๐ มีการถอดบทเรียนพื้นที่ตำบลที่มีการจัดทำตัวชี้วัดความสุขชุมชนพื้นที่แรกๆคือ ตำบลหนองสาหร่าย จังหวัดกาญจนบุรี  ซึ่งมีเป้าหมายการพัฒนา ๒๒ ความดี ๖๔ ตัวชี้วัด   โดยมีตำบลอื่นๆเช่นตำบลบ้านเลือก ตำบลบุพรามณ์ ตำบลบ้านสิงห์ ตำบลท่าเสา ตำบลเนินฆ้อง ฯลฯ ร่วมเรียนรู้

 

๓.ความสุขแบบบ้านๆ : รูปธรรมตัวชี้วัดความสุขสู่ตำบลจัดการตนเอง

“ความสุขร่วมคือความสุขที่แท้ของ(ตำบล)เรา” คำกล่าวของนายวิเชียร เรียบร้อย ผู้นำชุมชนตำบลบ้านหาด จ.เพชรบุรี ที่ตำบลแห่งนี้เดินหน้าใช้ตัวชี้วัดความสุขชุมชนเป็นเครื่องมือในการพัฒนาพื้นที่ แม้ยังไม่สำเร็จเต็มร้อยแต่สิ่งที่เกิดขึ้นคือ ความต้องการของชาวบ้านที่ต้องการมีชีวิตที่มีความสุขทั้งทางกาย ทางใจ สุขภาพดีมีสวัสดิการ ต่อต้านยาเสพติด เผยแพร่ และกระตุ้นการมีส่วนร่วมโดยขึ้นป้ายประกาศให้เป็นที่รับรู้ของคนในตำบลเกี่ยวกับตัวชี้วัดความสุข  ความสุขของคนในตำบลเกิดขึ้นบนความสุขร่วมที่เริ่มจากความสุขของตัวเอง ครอบครัว จนถึงคนในชุมชน

ความสุขกำหนดได้ที่ตำบลคลองตัน จ.สมุทรสาคร: ความสุขของคนตำบลคลองตัน เป็นความสุขที่กำหนดได้ง่ายมากกว่าเป้าหมายที่จะไปถึงเพราะสุขหรือทุกข์อยู่ที่ใจ และการเกื้อกูล เป็นสิ่งที่นางสาวนวลฉวี บุญจันทร์ ผู้นำชุมชนตำบลคลองตัน จังหวัดสมุทรสาคร กล่าวอย่างมุ่งมั่น ความดี ความสามารถ ความสุข คือหลักคิดจากอาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม ที่สามารถเชื่อมโยงต่อสู่การปฏิบัติเพื่อทำความเข้าใจเป้าหมายร่วมในการพัฒนาชุมชนสู่ความกินดีอยู่ดี และท้องถิ่นท้องที่ให้ความสำคัญ 

ชุมชนคลองตันมีเป้าหมาย ๕ ประการ คือ การปลอดหนี้สิน(หนี้ทุข์) ตั้งแต่การทบทวนจนถึงวิธีการแก้ไขปัญหาหนี้สิน สวัสดิการถ้วนหน้า ทำให้ชุมชนมีธงในการขับเคลื่อนกองทุนสวัสดิการชุมชนเพื่อตอบโจทย์การปลอดหนี้ทุกข์ของชาวบ้านรวมถึงการส่งเสริมด้านอาชีพ กลุ่มองค์กรในชุมชนมีความเข้มแข็ง โดยใช้เป้าหมายตัวชี้วัดความสุขเป็นเครื่องมือในการสร้างการมีส่วนร่วม และการจัดความสัมพันธ์ในชุมชน ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน เป็นการร่วมส่งเสริมความมั่นคงของชีวิตทั้งครอบครัว ชุมชน สังคม ที่ทุกภาคส่วนต้องเข้ามาเกี่ยวข้องเป็นหนทางหนึ่งในการร่วมส่งเสริมความรักความสามัคคีในการดูแลซึ่งกันและกัน และประการสุดท้าย ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อป้องกันและลดผลกระทบที่เกิดจากภัยธรรมชาติ แม้เป้าหมายคือธงที่ปักไว้เพื่อเดินหน้า และไปให้ถึงแต่สิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างทางแค่เพียงรอยยิ้มที่มีให้กันของคนในตำบลก็คือความสุขที่เกิดขึ้นแล้ว

พื้นที่จัดการตนเองคือความสุขที่ยั่งยืน: บทบาทของความเป็นผู้นำหญิงแห่งตำบลคลองวัว จังหวัดอ่างทองของนางปราณี จันทวร ที่ยังมีไฟตรงข้ามกับวัยที่ไม่ใช่อุปสรรค ได้กล่าวถึงการพัฒนาชุมชนว่า ทำงานเรื่องพัฒนาชุมชนมาตลอดทั้งการทำกลุ่มอาชีพ การทำกิจกรรมเพื่อแก้ปัญหายาเสพติด การจัดสวัสดิการให้ชุมชนฉบับทำเองแล้ว หลังจากได้รับการส่งเสริมจากสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) ทำให้เปิดโลกทัศน์มากยิ่งขึ้น

จนเกิดการปรับเปลี่ยนการทำงานชุมชนโดยมีเป้าหมายร่วมของคนในชุมชนเพื่อความสุขที่ยั่งยืนได้แก่ การมีสวัสดิการดูแลผู้คนตั้งแต่เกิดจนตาย การอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณี มีคนรุ่นใหม่มาสืบทอดเจตนารมย์ ไม่มียาเสพติดในตำบลคลองวัว อีกทั้งความยั่งยืนต้องอยู่ที่ชุมชน เพราะชุมชนรู้จักตัวเองมากที่สุดและต้องเป็นผู้กำหนดอนาคตของตัวเองเท่านั้นโดยไม่ร้องขอรอความช่วยเหลือจากรัฐแต่เป็นชุมชนที่สามารถจัดการตนเองได้ แบ่งเบาเรื่องราวที่จะเป็นภาระของรัฐ ซึ่งจะต้องส่งเสริมให้คนในชุมชนร่วมคิดเพื่อพึ่งพาตนเอง ช่วยเหลือผู้อื่น ส่งเสริมการจัดการตนเอง เพราะนั้นคือ ความสุขที่ยั่งยืน ของชุมชนคลองวัว

ที่ไหนมีความดีที่นั้นมีความสุข: เป็นความเชื่อที่นายศิวโรฒ จิตนิยม ผู้นำชุมชนตำบลหนองสาหร่าย จังหวัดกาญจนบุรี นำมาปรับใช้ในการพัฒนาชุมชนที่ความดีสามารถใช้หนี้ได้ โดยใช้วิถีความเป็นไทย ไม่ว่าจะเป็นการดูแลกายใจของตนเอง ครอบครัว ชุมชน สังคม เป็นแต้มแลกเงินเพื่อใช้หนี้สินกับสถาบันการเงินชุมชน เพราะการปลดหนี้คือปลดความทุกข์ออกจากชีวิตของคนในชุมชนมุ่งสู่ความสุขและคุณภาพชีวิตที่ดีของคนในชุมชน จากการทำแผนแม่บทชุมชนทำให้เห็นว่าการพัฒนาที่มุ่งการเติบโตเป็นตัวเงินแบบเดิมจะนำไปสู่ความล้มสลายของตำบลหนองสาหร่าย เมื่อมีแผนจึงมีข้อมูลที่สามารถเห็นทุนทางสังคมในชุมชน ทั้งทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อม ศักยภาพของคนในชุมชน การใช้ความสุขเป็นเป้าหมายการพัฒนาเสมือนการปรับเปลี่ยนภาพของหนองสาหร่ายแบบพลิกฝ่ามือที่เสริมสร้างความเข้มแข็งในประชาชนและความสุขคือโอกาสในก้าวข้ามพ้นวิกฤตได้ 

 

 

 

๔.แนวทาง การขยายผล และหนุนเสริมตัวชี้วัดความสุขสู่ตำบลจัดการตนเอง

บริการสังคมสู่ความสุขมวลรวมที่แท้จริง: ด้วยสำนึกรับผิดชอบต่อสังคมของสถาบันการศึกษา มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒจึงต้องการร่วมพัฒนาสังคมโดยเริ่มจากชุมชนใกล้เคียงให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนโดยร่วมกับชุมชนองครักษ์ ๗ หมู่บ้านโดยมีเป้าหมายคือความสุขมวลรวมของพี่น้อง ทั้งยังมุ่งเป้าการขยายเชื่อมโยงในระดับตำบล อำเภอ จังหวัด รวมถึงการขยายสู่มหาวิทยาลัยอื่น สิ่งสำคัญคือ การคิดเอง ทำเอง เรียนรู้สิ่งใหม่อย่างไม่จบสิ้น เชื่อมโยงเครือข่ายภาคีแบบหาจุดร่วมสงวนจุดต่าง ดร.ชาญวิทย์ เทียมบุญประเสริฐ กล่าว

สร้างผู้นำรุ่นใหม่ เสริมกระบวนการเรียนรู้ร่วมให้  “เล็ก ยาว ลึก”: บทบาทของภาคราชการแบบกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.)อยู่ในลักษณะของการมองภาพรวมทั้งประเทศ การหนุนเสริมการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นที่ผ่านมาเป็นแบบคนนอกชุมชนมอง  นายสุทธิ จันทรวงษ์ ผอ.สำนักมาตรฐาน สป.พม. กล่าวว่าได้ทำคือเรื่องมาตรฐานของการดูแลคนในสังคมไม่ว่าจะเป็นเด็กเยาวชน ผู้พิการ คนชรา ฯลฯ ต้องมีมาตรฐานเพื่อเป็นตัววัดความสุขแต่เป็นการคิดของคนนอกกลุ่มเป้าหมาย   ในช่วงที่อาจารย์ไพบูลย์มาเป็นรัฐมนตรีของกระทรวงฯท่านได้ให้แนวคิดด้านการพัฒนาโดยเน้นชุมชนเป็นฐานการพัฒนา ส่งผลให้ปัจจุบันได้ปรับวิธีคิดมากขึ้นสู่การกำหนดวิสัยทัศน์ที่มีในการดำเนินงานของสำนักฯ คือ มุ่งสู่สังคมคุณภาพ(เป้าหมาย) บนพื้นฐานความรับผิดชอบร่วมกัน(วิธีการด้วยความร่วมมือภาคธุรกิจจนถึงประชาชน) ภายใต้ยุทธศาสตร์การเสริมพลังทางสังคม ส่วนตัวชี้วัดความสุขนั้นทางสำนักฯ ได้ร่วมศึกษาเมื่อปี ๒๕๕๐ พบว่าตัวชี้วัดความสุขชุมชนค่อนข้างแตกต่างกันขึ้นอยู่กับสภาพชุมชนนั้นๆ บางชุมชนอยู่ในกรอบการพัฒนาประเทศ  สำนักฯ เองก็มีมารตรฐาน ๑๑ ข้อ แต่ที่ผ่านมาค่อนข้างมีปัญหาในการเอาไปใช้เพราะแต่ชะชุมชนแตกต่างกัน ตอนนี้เราได้มีการทำ ๑๒ มิติ ๔๑ ตัวชี้วัด ๓๐ อปท. ๓๐ จังหวัด เพื่อหาข้อเท็จจริงและความเป็นไปได้ทั้งนี้เห็นว่าการขยายผลความสุขชุมชนนั้นต้องสร้างผู้นำรุ่นใหม่ขยายฐานให้มากขึ้น ดำเนินอย่างต่อเนื่องด้วยกระบวนการเรียนรู้ร่วมกันของชุมชนแบบ “เล็ก(ชุมชน ตำบล) ลึก(เจาะให้ถึงแก่น) ยาว(ต่อเนื่องให้อยู่นาน)”

เริ่มจากจุดเล็กๆสู่การเปลี่ยนแปลงระดับประเทศ: การเชื่อมโยงตัวชี้วัดความสุขกับแผนงานพัฒนาดัชนีชี้วัดความก้าวหน้าประเทศนั้นสามารถทำได้ ดร.เดชรัตน์ สุขกำเนิด มูลนิธินโยบายสุขภาวะกล่าวว่าการพัฒนาประเทศที่ดีที่สุดนั้นต้องมาจากชุมชนเองภายใต้ศักยภาพที่มีไม่ว่าจะเป็นด้านศิลปวัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นการพัฒนา การขยายผลนั้นเริ่มจากจุดเล็กๆสิ่งสำคัญคือการฟื้นฟู พัฒนา ต่อยอดในสิ่งที่สามารถจะพัฒนาได้ การพัฒนาจึงไม่ได้มีข้อจำกัด

แต่เพราะทุกพื้นที่เริ่มจากสิ่งที่มีการขยายสามารถเป็นได้ในสามลักษณะ คือ (๑) ขยายจากตำบลหนึ่งสู่ตำบลอื่นๆ (แบบแนวราบ)  (๒) ขยายแบบแนวลึก สู่หมู่บ้าน คนในหมู่บ้าน เชิญชวนผู้ที่ทำไปแล้วให้ลงลึกในชุมชนต่อ เพราะคนในชุมชนไม่เหมือนกัน มีหลายสถานการณ์ หลายปัญหา หลายศักยภาพ ตัวชี้วัดจึงเป็นเครื่องมือสำคัญ สุดท้าย(๓) คือ การขยายสู่นโยบายตั้งแต่ในระดับจังหวัดซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญของการพัฒนา ในเริ่มตั้งต้นการพัฒนาความสุข มูลนิธิฯเองได้ร่วมทำกับหลายจังหวัด เช่น จังหวัดเลย ที่มีการพัฒนามากขึ้นไม่ว่าจะเป็น ท่องเที่ยว เหมืองอุตสาหกรรม สวนยางพารา จังหวัดอื่น เช่น จังหวัดนครปฐม มีความเหลื่อมล้ำน้อยที่สุดมีความสมดุล คนมีรายได้ใกล้เคียงกันแต่ตอนนี้ต้องรับหนักเรื่องเส้นทางการผ่านของน้ำ กระทบต่อเศรษฐกิจของจังหวัด และเป้าหมายระดับประเทศ ได้สำรวจประชาชนเรื่องสิ่งสำคัญที่สุด คือ สุขภาพ ชีวิตครอบครัว การทำงาน การศึกษาเรียนรู้ ส่วนฐานะทางเศรษฐกิจเป็นอันดับที่เจ็ด สิ่งต่างๆเหล่านี้เราจะเริ่มการสู่การเปลี่ยนแปลงในทิศทางการพัฒนา การจะชี้วัดความสุขนั้นมีเกณฑ์ตัวชี้วัดความสุข ได้แก่

หนึ่ง : ฐาน ปัจจัย ที่ทำให้ชุมชนเกิดความสุขแต่ละที่ไม่เหมือนกัน แต่ละชุมชนต้องค้นหา มีฐานที่มั่นไม่เหมือนกัน เช่น ทรัพยากรธรรมชาติ(เสริมด้านเศรษฐกิจ สังคม) ศิลปวัฒนธรรม(ประวัติศาสตร์ชุมชน ประเพณีในอดีต) สิ่งเหล่านี้คือที่มาของความสุข  / ถ้าคนเราขาดแคลน ขาดรายได้ ไม่พอก็เกิดความทุกข์ ขณะเดียวกันถ้ามีมากก็เกิดความโหยหา

สอง : ความพึงพอใจในชีวิตของปชช. ปัจจัยต่อความพึงพอใจ อยู่ที่การรักษาฐานความสุขต่อชุมชมตัวชี้วัดจึงเป็นเครื่องมือ เป็นจุดเปลี่ยนความคิด ความสามารถในการทำงานของชุมชน สู่ความดี ความสามารถ ความสุขในที่สุด ซึ่งจะเข้าถึงตัวชี้วัดที่ดีที่สุดในชุมชน

เชื่อมั่นพลังชุมชนในการขับเคลื่อนและสร้างความเข้มแข็งชุมชนอย่างยั่งยืน :นางทิพย์รัตน์ นพลดารมย์ ผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน ได้กล่าวถึงบทบาทสถาบันฯว่า เริ่มแรกคือการทำงานประเด็น และนำมาสู่ยุทธศาสตร์หลักคือการฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่น เพื่อสามารรถให้คนอยู่อย่างมีความสุขในตำบลได้ เมื่อสองปีที่ผ่านมาเราได้มีความคิดชุมชนท้องถิ่นจัดการตนเอง ซึ่งรวมถึง ตัวชี้วัดความสุขชุมชน  ดังเช่นประเทศภูฐานที่ใช้ความสุขมวลรวมเป็นตัวชี้วัดในการพัฒนา ใช้เรื่องวัฒนธรรมโยงผู้คนให้เห็นรากเหง้า เช่น ชุดประจำชาติ วิถีชีวิต ศาสนา

ซึ่งสอดคล้องกับปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของในหลวงที่ทางกษัตริย์จิกมี่นำไปใช้ในประเทศเพื่อสร้างการยึดเหนี่ยว สิ่งเหล่านี้ถูกบรรจุในการศึกษา ดังนั้นการศึกษาจึงเป็นเรื่องสำคัญ การปฏิรูปการศึกษาถูกพูดถึงเพื่อให้ชุมชนจัดการศึกษาทางเลือก เพราะชุมชนต้องคิดเอง ทำเอง ต้องเป็นเจ้าของ ทำอะไร นำไปสู่อะไร ที่ต้องอาศัยข้อมูลเข้ามาเกี่ยวข้อง ดังนั้นมหาวิทยาลัยเข้ามาหนุนเสริมชุมชนได้ นำสู่การกำหนดแผน และการลงมือทำร่วมกันจุดเริ่มต้นร่วมกัน พัฒนาผู้นำสมัยใหม่ในการเปิดพื้นที่ให้พื้นที่อื่นๆ โยงภาคีเข้ามา และทำอย่างต่อเนื่อง รวมถึงการประเมิน ทบทวนเสมอ

รวมถึงสร้างเยาวชนคนรุ่นใหม่เข้ามาเกี่ยวข้อง เพื่อให้เข้าใจและเห็นปัญหาในชุมชนของตนเอง / จากจุดเล็กๆ ทำเป้าหมายร่วมในการเปลี่ยนแปลง อีกทั้งสถานการณ์การปรับเปลี่ยนเข้าสู่ประชาคมอาเซียน(AEC) มีมิติที่มีความหมายในด้านความหลากหลายของชุมชน ดังนั้นเราต้องร่วมกันพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็ง ทำเพื่อให้มีการส่งผลถึงลูกหลานข้างหน้า สามารถจัดการทรัพยากรและทุนที่มีในชุมชนทั้งศักยภาพ คน บนความเชื่อว่าทุกตำบลทำได้  ภายใต้ยุทธศาสตร์ตำบลจัดการตนเอง จากตัวชี้วัดความสุขชุมชน บนหลักการพัฒนาร่วมกับภาคี การสื่อสารในรูปแบบต่างๆ สิ่งสำคัญคือขอให้เชื่อว่าเราทำได้ เชื่อมั่นพลังชุมชนในการขับเคลื่อนและสร้างความเข้มแข็งชุมชนอย่างยั่งยืน

การพัฒนาชุมชนยั่งยืน ด้วยตัวชี้วัดความสุขชุมชน: นายสิน สื่อสวน ผู้ช่วยผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนกล่าวว่า ภารกิจหลักของสถาบันฯคือการส่งเสริมความเข้มแข็งขององค์กรชุมชน จากประสบการณ์งานพัฒนาที่ผ่านมาทำให้เห็นว่าการพัฒนาก่อนนั้นมีแต่คนเข้าไปทำให้ชุมชนซึ่งเข้าใจว่าเป็นการพัฒนาที่ยั่งยืน แต่ไม่เกิดการเปลี่ยนแปลงทางความคิดของชุมชนเพราะมีคนไปบอกไปทำให้ ช่วงหลังพอช.ได้ร่วมกันคุยเรื่องแนวทางการพัฒนาที่ยั่งยืน ยกระดับความคิด ปชช.มีส่วนร่วมคือเป็นแกนหลัก อะไรที่เป็นปัญหาคิดเอง อนาคตกำหนดเอง

การพัฒนาแบบเดิมมีการพัฒนาจริงแต่คนมีความสุขหรือไม่ เอาเงินไปหาความสุขจนไม่มีความสุข สถาบันฯและขบวนองค์กรชุมชนได้ร่วมกันคิดหาเครื่องมือในการพัฒนา ซึ่งได้แนวคิดจากแผนชีวิตชุมชนจนพบว่าเค้าอยากเป็นอะไร อยากทำอะไร แล้วเค้าเองมีความสุข เครื่องมือนี้จะทำให้คนหันมาคุยกันด้วยเรื่องราวตัวเอง ร่วมมองไปข้างหน้า ตัวชี้วัดความสุขคือ เจ้าของคิดเองทำเอง ซึ่งทำให้ชุมชนจำนวนหนึ่งคิดทำอย่างจริงจัง พอช.ก็เข้าไปหนุนทั้งชวนคิดชวนคุย หาแนวทางในการสนับสนุนชุมชน

บทพอช.คือ ร่วมสังเกต ร่วมเรียนรู้ และร่วมพัฒนากับชาวบ้าน จนตอนนี้ชุมชนทำเอง ตัวชี้วัดความสุข ทำให้คนเปลี่ยนวิธีคิดโดยเฉพาะความคิดของตัวเอง ได้เห็นการเปลี่ยนแลง /ตัวชี้วัดความสุข(ร่วมกัน) สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้ยังคิดตัวชี้วัดไม่เสร็จแต่คนมีความสุขระหว่างทาง พอเริ่มคุยก็เริ่มมีสติ คุยเรื่องความสุขทำให้เกิดผลตั้งแต่ยังไม่เกิดผลผลิต คนยิ้มให้กัน ผมเห็นในทุกที่ เพราะใช้ชุมชนเรื่องเหตุผลมันหักล้างกันไม่จบ ทำให้สังคมอยู่ร่วมกันได้ ในอดีตไม่คุยเรื่องการพัฒนาเท่าไหร่ แต่พอมีคนชวนคิดว่าอยากได้อะไร จะพัฒนาอะไรก็คิดจากปัญหาคิดให้คนอื่นแก้ไข เพราะตัวเหล่านี้พัฒนาขึ้นแต่แก้ปัญหาไม่รู้จบคนไม่รู้สึกสุขใจ จึงย้อนมาที่ความสุขพื้นฐานเดิมก็มีอยู่ คนเริ่มคิดจากความสุข มีทำไม ได้ทำไม ว่าได้สิ่งที่ดีงามอย่างไรก็ตาม

ทำต้นแบบให้ดี มีศูนย์บ่มเพาะ ขยายร่วมเครือข่าย: นายครรชิต สุขใจมิตร ผู้อำนวยการมูลนิธิหัวใจอาสา ได้กล่าวถึงการดำเนินงานของมูลนิธิฯว่า เป็นมูลนิธิที่อ.ไพบูลย์ตั้งขึ้นองค์กรขับเคลื่อน แผนงานแรกเรื่องการให้และการแบ่งปันในสังคม แผนที่สอง คือชุมชนเข้มแข็ง แผนสามคือสันติวิธี แผนที่สี่คือ หัวใจและมะเร็ง สี่เรื่องนี้เป็นเรื่องที่อาจารย์ตั้งใจให้มีการขับเคลื่อนต่อ ถือเป็นเรื่องสำคัญ แผนงานที่เกี่ยวกับตัวชี้วัดความสุขคือ ชุมชนเข้มแข็งเป็นสุข ซึ่งตัวชี้วัดฯ จะเป็นยุทธศาสตร์ในการสร้างชุมชนเข้มแข็งได้ ในการสร้างตัวชี้วัดความเข้มแข็งเป็นสุข เริ่มจากชุมชนขยายจนเป็นรูปเป็นร่าง/ ท่านคิดว่าอยากให้มีคนสืบทอดแนวคิด มูลนิธิหัวใจอาสาปวารณาตัวว่ายินดีเข้าร่วมกับองค์กรภาคีและทุกตำบล

            การมองไปข้างหน้าของมูลนิธิฯเองได้ร่วมกับภาคีหลายองค์กรในการขับเคลื่อน ไม่ว่าจะเป็นมูลนิธินโยบายสาธารณะ พอช. แต่สิ่งสำคัญที่ต้องคำนึงถึงได้แก่

            ประเด็นแรกคือ หลักการ อาจารย์ได้กล่าวเรื่อยๆเรื่องการสร้างตัวชี้วัดฯ ต้องทำด้วยชุมชนเอง ต้องดำเนินการด้วยขบวนชุมชน 

ประเด็นที่สอง คือ การขยายในพื้นที่อื่นๆ ต้องทำให้เข้มแข็งในด้านการสร้างต้นแบบให้ชัดเจนมากขึ้น  ต้นแบบที่มีสร้างเสริมให้เข้มแข็งมากขึ้น เป็นตัวอย่างที่ดีมากขึ้นขยายให้มีผู้นำทำเรื่องนี้ในระดับหมู่บ้าน ขับเคลื่อนให้เป็นวิถีชีวิตการขยายตัว ต้องตังหลักคิด อาจมีศูนย์บ่มเพาะให้เป็นระบบพร้อมรองรับ หรือสร้างกลไกในการเสริมช่วยในการขยายผล มีกระบวนการบ่มเพาะให้มีการขยายเอื้อในการขยายตัว และการสร้างหลักสูตรในการพัฒนาวิทยากร ผู้นำชุมชน ในการเป็นผู้นำในการเรียนรู้

ประเด็นที่สาม คือ การเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายเป็นสิ่งสำคัญ  ต้องทำให้แข็งแรงมากขึ้น มี่ภารกิจร่วม เช่น การเผยแพร่ร่วมอย่างมีระบบ เผยแพร่ง่าย คนเข้าถึงได้ง่าย การสร้างเครือข่ายต้องมีเป้าหมาย ทิศทาง กำหนดภารกิจร่วม นอกจากการหนุนเสริมแลกเปลี่ยนเรียนรู้

 ในสามเรื่องที่กล่าวมานี้ ถ้าองค์กรชุมชนจะช่วยกันขยาย ณ วันนี้สามารถขยายได้อย่างรวดเร็ว และต้องอาศัยเวลาในการขยายสู่ทั่วทุกภาคทั้งประเทศองค์กรที่ตั้งหลักได้ ต้องมองเรื่องการขยาย ถ้าขยายไปโดยไม่พร้อมจะทำให้ลำบากและจะเกิดองค์กรที่ล้มเหลวมากขึ้น องค์กรที่ตั้งหลักต้องขยายด้วยตัวเอง

ทำทุกอย่างให้เป็นบุญ คือความสุขตัวแรกที่ควรทำ: พระครูอมรชัยคุณ(หลวงตาแช)           พระนักพัฒนา ได้กล่าวถึงการเริ่มต้นของความสุข และเพิ่มเติมว่าอ.ไพบูลย์ ที่ได้เคยพาไปประเทศภูฎาน สิ่งที่ประทับใจคือการต้อนรับแบบวิถีธรรมชาติ ความสุขที่แท้จริงคือ ระบบธรรมชาติ เราไปดูโรงเรียนมัธยมแห่งหนึ่งเค้าก็ต้อนรับ แบบไม่มีพิธีรีตอง นั่งกลางสนาม ด้านหลังที่เรานั่งเห็นแม่น้ำสายหนึ่งเห็นทิวเขา เพียงแค่สิ่งแวดล้อมดีมันคือการศึกษา การเรียนรู้ แต่ถ้าเทียบกับไทย เช่น เขาใหญ่ ก็มีการตัดถนน ภูฐานใช้ภูมิทัศน์เป็นจุดขาย ใครไปดูบ้านเค้าก็เก็บค่าดูแพง บางที่เป็นเขา บางที่สูงกว่าหนึ่งพันสามเมตรจากระดับน้ำทะเล และได้คิดว่าโครงการดีน่าจะให้ผบ.ไปดู เพราะเห็นชีวิตที่อิสระ เห็นการอยู่รวมกันของเค้าที่มีความสุข หลวงตาคิดว่า สิ่งที่ชี้วัดตัวเราคือ คนขยันมั้ย? การฟื้นฟูวัฒนธรรมท้องถิ่นเพราะคือคุณค่าของความเป็นไทยและเป็นจุดขายสำคัญและเป็นจุดขายของความสุข เพราะถ้ามีวัฒนธรรมแล้วจะลืมแก่ลืมตาย เราลืมวัฒนธรรมไทยของเราหรือเปล่า? เพราะจะนำมาซึ่งความสามัคคีที่นำมาซึ่งความสุข มีเป้าหมายอันเดียวกัน

            หลักในการบริหารจัดการ ๕ อย่างในการนำไปสู่ความสุขชุมชนคือ หนึ่งชุมชนต้องเข้มแข็งอ่านตัวออก บอกตัวได้(จะไปทางไหน ต้องมีเพื่อน ทำงานจริง มีเพื่อน) ใช้ตัวเป็น(มีเมตตาเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่กัน) เห็นตัวชัด(รู้ตัวชัดเจน) จัดตัวเองให้ถูก(ทุนทางสังคมในท้องถิ่น เอาของดีมาร่วมกันคือ น้ำใจ ใช้บ้านวัดโรงเรียนมาเป็นประชาคมร่วมกัน) ดังอ.ประเวศกล่าวว่า ถ้าชุมชนเข้มแข็งแล้วสามารถแก้ปัญหาได้ทุกอย่างๆ ยั่งยืน

 ๕. แนวทางการจัดการตนเองของชุมชนสู่เป้าหมายการสร้างตัวชี้วัดความสุข

๑)     หันหน้าเข้ามาคุยกันของคนในชุมชนวิเคราะห์ให้เห็นศักยภาพ จุดอ่อน ปัญหาชุมชน สองคือ ใครเก่งเรื่องไหนแยกย้ายกันทำ นัดวันมาเจอกัน สามคือ สรุปผลที่เกิดขึ้น ดูสิ่งที่ไม่เกิดผล  สี่คือ เป้าหมายที่ได้ต้องชัดเจนและมีส่วนร่วม  ห้าคือ ความสมัครใจในการร่วม หกคือ การลงมือทำทันที(ตำบลหนองสาหร่าย)