ประมาณปี ๒๕๔๒ เกิดกระบวนการพัฒนาชุมชนที่สำคัญและทำงานอย่างยั่งยืนมาจนถึงปัจจุบันคือการจัดทำแผนแม่บทชุมชน หนึ่งในตำบลที่ขบวนองค์กรชุมชนทำงานเรื่องนี้อย่างจริงจังคือต.ไม้เรียง จ.นครศรีธรรรมราช ไม้เรียงซึ่งคุณประยงค์ รณรงค์ ผู้นำชุมชนรางวัลแมกไซไซเป็นแกนนำสำคัญยังคงจัดทำ ทบทวนและใช้แผนแม่บทชุมชนเป็นเครื่องมือกำหนดอนาคตของคนไม้เรียงมาจนถึงปัจจุบัน

ช่วงปี ๒๕๔๒-๒๕๔๔ กองทุนเพื่อสังคม(SIF)มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนให้ขบวนแผนชุมชนขยายตัวไปอย่างกว้างขวาง เมื่อกองทุนเพื่อสังคมจบภารกิจ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(พอช.)ได้สานต่อเรื่องด้วยการสนับสนุนให้เครือข่ายแผนแม่บทชุมชนจัดทำแผนชุมชนในพื้นกว่า ๑,๕๐๐ ตำบลทั่วประเทศ ต่อมาก็มีการขานรับในระดับนโยบายของประเทศว่าถ้าจะพัฒนาประเทศแบบมีส่วนร่วมแผนชุมชนคือเครื่องมือสำคัญ กรมการพัฒนาชุมชนได้ส่งเสริมการจัดทำแผนชุมชนในระดับหมู่บ้านตำบลต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน หลายหน่วยงานระบุว่าโครงการพัฒนาที่จะได้รับงบประมาณสนับสนุนต้องอยู่ในแผนชุมชน

ตั้งแต่ประมาณปี ๒๕๔๗ เป็นต้นมา สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(พอช.)สนับสนุนให้ขบวนองค์กรชุมชนร่วมกระบวนการแก้ปัญหาที่ดินในพื้นที่ต่างๆโดยการทำประวัติชุมชน ทำแผนที่ทำมือ แผนที่จีไอเอส(GIS) เพื่อนำเสนอข้อมูลที่เป็นวิทยาศาสตร์ต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการแก้ปัญหาที่ดิน ปัจจุบันดำเนินการอยู่ในพื้นที่กว่า ๖๐๐ ตำบลทั่วประเทศ การทำงานตามกระบวนการนี้ต้องมีการตรวจวัดพื้นที่จริง มีการจัดทำแผนที่ที่ถูกต้องครบถ้วนทุกแปลงร่วมกันหลายฝ่าย ทั้งชาวบ้านและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ในปี ๒๕๔๖พอช.เริ่มดำเนินการแก้ปัญหาที่อยู่อาศัยในชุมชนแออัดตามโครงการบ้านมั่นคง โดยการสำรวจชุมชนแออัด จัดหาที่ดิน ออกแบบบ้าน ออกแบบชุมชนและปรับปรุงหรือซ่อมสร้างที่อยู่อาศัย ปัจจุบันดำเนินการกว่า ๙๐๐ โครงการในประมาณ ๓๐๐ เมือง มีครัวเรือนผู้เดือดร้อนกว่า ๙๐,๐๐๐ ครัวเรือน นอกจากนั้นยังนำเอาประสบการณ์บ้านมั่นคงบในเมืองไป จัดทำโครงการบ้านมั่นคงชนบทเพื่อแก้ปัญหาและจัดวางผังชุมชนของคนชนบทอีกกว่า ๒๐ โครงการทั่วประเทศ

“ทุน”ทางความรู้และประสบการณ์เหล่านั้นเองที่ก่อรูปเป็น “ผังชุมชน”ในช่วงตั้งแต่ประมาณปี ๒๕๕๔ เป็นต้นมา

ผังชุมชน เป็นการใช้แผนที่เพื่อวิเคราะห์และวางแผนการแก้ปัญหาชุมชน ผังชุมชนในสมัยแรกเริ่มจะใช้แก้ปัญหาเฉพาะเรื่อง คือเรื่องที่ดิน ที่อยู่อาศัย แต่ผังชุมชนยุคใหม่จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการวางแผนชีวิตของคนในชุมชนในทุกเรื่อง

กระบวนการแผนแม่บทชุมชนจะมีการเก็บข้อมูลรายครัวเรือนอย่างละเอียด รู้หมดว่ารายได้ รายจ่าย หนี้สิน ของคนในชุมชนเป็นอย่างไร แล้วเอาข้อมูลนั้นมาวางแผนแก้ไขปัญหา แผนแม่บทชุมชนมีโครงการแ ก้ไขปัญหาชุมชนในตำบลในระดับครัวงเรือนจำนวนมาก เช่นการลดรายจ่ายด้วยการเลี้ยงสัตว์ ปลูกผักสวนครัว ทำโรงน้ำดื่ม มีโรงสีชุมชน มีวิสาหกิจชุมชน ฯลฯ แต่หลายตำบลกลับเจาะลงไปไม่ถึงปัญหารากเหง้าและเป็นปัญหาในระดับ “มหภาค”ของคนในตำบล เช่นปัญหาชาวนาไร้ที่ดิน ปัญหาคนไร้บ้าน ปัญหาโรงงานปล่อยน้ำเสียลงแหล่งน้ำธรรมชาติ ฯลฯ

กระบวนผังชุมชนยุคใหม่เป็นการกางแผนที่ของชุมชนออกมาทุกตารางเมตร แล้วชาวบ้านในทุกหมู่บ้านช่วยกันบอก ช่วยกันวาด ว่าอะไรอยู่ที่ไหน อย่างไร เท่าไหร่ ทั้งข้อมูลที่เป็นปัญหาและข้อมูลที่เป็นศักยภาพ เช่น ที่สาธารณะอยุ่ตรงไหนของตำบล พื้นที่เท่าไหร่ ใครเป็นเจ้าของ มีคนบุกรุกกี่ไร่ ตั้งแต่ปีไหน แถบไหนที่จะได้รับผลกระทบจากการตั้งโรงงานใหม่ในตำบล พื้นที่ไหนปลูกพืชอะไร ระหว่างช่วงไหนของปี กี่ไร่ จะมีผลผลิตออกมาเมื่อไหร่และจะขายได้ประมาณกี่บาท ....ควรจะวางแผนการตลาดอย่างไร พื้นที่ไหนควรรักษาไว้เป็นป่าชุมชน ตรงไหนเป็นพื้นที่พิพพาทระหว่างชาวบ้านและกรมป่าไม้ พื้นที่ไหนนายทุนยึดครองปลูกพืชเศรษฐกิจ โดยไม่จ่ายค่าเช่า แม่น้ำลำคลองช่วงไหนเน่าเสีย จากโรงงานใด ถนนสายไหนทำให้เกิดน้ำท่วมในปีที่ผ่านมา ควรจะกันพื้นที่อพยพคนและวัวควายไว้ที่ตรงไหนในกรณีเกิดน้ำท่วม พื้นที่ไหนกำลังทำเกษตรปลอดสารพิษ หรือแม้แต่การทำแผนที่ทางสังคมว่า ครัวเรือนไหนเป็นสมาชิกกองทุนสวัสดิการชุมชน สมาชิกกลุ่มออมทรัพย์ ฯลฯ

การทำผังชุมชนเป็นความจำเป็นเร่งด่วนหลังจากมหาอุทกภัยในปี ๒๕๕๔ ที่ผ่านมา เพราะเป็นเครื่องมือช่วยวางแผนรับมือภัยพิบัติที่มีประสิทธิภาพสูง คนทุกคนที่เกี่ยวข้องในหมู่บ้านตำบลสามารถมีส่วนร่วมในการเสนอ ชี้แนะได้ง่าย ทำให้ความเป็นเจ้าข้าวเจ้าของในกระบวนการวางแผนมีสูง ซึ่งนำไปสู่การมีส่วนร่วมในการกระทำและความสำเร็จที่มากกว่า

ปัจจุบันมีขบวนองค์กรชุมชนที่กำลังใช้ ผังชุมชน เป็นเครื่องมือในการวางแผนชีวิตของคนในตำบลไม่น้อยกว่า ๒๐๐ ตำบล โดยเฉพาะพื้นที่น้ำท่วมในภาคกลางและภาคตะวันออก ถ้ารวมพื้นที่ที่ใช้ผังชุมชนทำงานเฉพาะเรื่องที่ดินด้วย น่าจะมีชุมชนที่ใช้ผัง ใช้การทำแผนที่ชุมชนแก้ปัญหาตนเองไม่น้อยกว่า ๙๐๐ ตำบลทั่วประเทศ

จุดที่ต้องระมัดระวังคืออย่าติดกับว่าผังชุมชนเป็นเรื่องเฉพาะทางเทคนิค วาดแผนที่ หาพิกัดจีพีเอส(GPS) ลงโปรแกรม เราต้องข้ามให้พ้นไปว่า ผังชุมชนคือเครื่องมือวางแผนที่ชีวิตของคนทั้งตำบลในทุกมิติ เราต้องใช้แผนที่ ใช้การวางผังทางกายภาพไปสู่การวางผังการเปลี่ยนแปลงทางสังคมในตำบล เป็นเครื่องมือสมัยใหม่ที่สอดคล้องกับธรรมชาติดั้งเดิมของมนุษย์ ซึ่งก็คือการดูภาพ ดูของจริงแล้วจินตนาการไปสู่ภาพฝันของชุมชนในอนาคต

ถ้าเราคาดหวังถึงการพัฒนาแบบมีส่วนร่วมของคนส่วนใหญ่ในหมู่บ้าน คาดหวังว่าการพัฒนาชุมชนต้องมีข้อมูลที่เป็นวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่การคาดเดา คาดหวังว่าการวางแผนไม่ใช่จำกัดวงแค่ผู้นำชุมชน แต่รวมผู้ตามในชุมชนด้วยให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ ผังชุมชนคือคำตอบต่อคำถามที่ว่านั้น

แต่ปัจจัยแห่งความสำเร็จในการทำเรื่องนี้ คงมีอยู่สองสามเรื่อง

เรื่องแรก องค์กรชุมชนและชาวบ้านในชุมชนซึ่งเป็นเจ้าของปัญหาต้องดำเนินการเรื่องนี้ด้วยตนเอง อย่าฝากความหวังไว้ที่องค์กรภายนอกหรือแม้แต่ผู้นำชุมชน(ซึ่งมีอยู่น้อยนิดและเหนื่อยมาก) เรื่องสอง อย่าเร่งรีบขยายผลจนปัจจัยข้อแรกไม่บังเกิดก่อน คือชุมชนไม่ได้ทำเอง หน่วยงานสนับสนุนทำให้หมด ซึ่งจะเข้าอีหรอบเดิมคืองานเสร็จแต่ไม่สำเร็จผลและเรื่องที่สามกล่าวมาแล้วคือ อย่าติดกับว่าทำผังชุมชนเป็นแค่เทคนิคเพื่อแก้ปัญหาบางเรื่อง โดยเฉพาะเรื่องที่ดิน ภัยพิบัติ ต้องใช้ผังชุมชนเป็นเครื่องมือวางแผนชิวิตทั้งมวลของชุมชนดังกล่าวแล้ว

ผังชุมชนเป็นนวตกรรมของงานพัฒนาชุมชนยุคใหม่ที่ให้ชุมชนเป็นแกนกลาง(Community Driven Development)ในการพัฒนา สิ่งที่น่ากลัวที่สุดของเรื่องนี้ในขณะนี้คือหลายหน่วยงานสนใจเรื่องนี้อย่างยิ่งและจะผลักดันอย่างเต็มกำลัง ซึ่งจะจบลงด้วยการทำแบบปูพรมโดยหน่วยงาน เพื่อหน่วยงาน ประชาชนจะตกเป็นผู้รอรับ “การพัฒนา”เหมือนห้าสิบปีที่ผ่านมา.....เหมือนเดิม