เครือข่ายแก้ปัญหาที่ดินที่อยู่อาศัย จ.สระแก้ว ร่วมกับ องค์การบริหารส่วนตำบลเขาสามสิบ เครือข่ายที่ดินแนวใหม่ชุมชนท้องถิ่นจัดการตนเองแห่งชาติ (คทช.) วิทยาลัยโพธิวิชาลัย ม.ศรีนครินทรวิโรฒ จัดเวทีอบรมเชิงปฏิบัติการ "ผังชีวิตชุมชน" ระหว่างวันที่ 17-19 ธันวาคม 2555 ณ อ่างเก็บน้ำเขาสามสิบ และอบต.เขาสามสิบ อ.เขาฉกรรจ์ จ.สระแก้ว โดยมีตัวแทนชาวบ้านในตำบลเขาสามสิบ เข้าร่วมประมาณ 150 คน

เพื่อสร้างทีม พัฒนาการเรียนรู้ เชื่อมพื้นที่เครือข่ายระดับตำบล จังหวัด และภาค การพัฒนาพื้นที่รูปธรรม เรื่องการพัฒนากองทุน และระบบข้อมูล GIS โดยแนะนำชักชวนพี่น้องตำบลเขาสามสิบ เรียนรู้การจัดทำข้อมูลด้วยแผนที่ทำมือ เรียนรู้การจับพิกัด GPS และเรียนรู้โปรแกรมการจัดทำข้อมูล GIS ในการจัดทำข้อมูลเพื่อการวางแผนแก้ปัญหาต่างๆ ในตำบล

เพราะที่ดินเป็นปัจจัยสำคัญ เป็นความมั่นคงในการดำรงชีวิต เป็นปัจจัยการผลิต หากชาวบ้านมีปัญหาเรื่องที่ดินจะส่งผลต่อวิถีชีวิตของชุมชนท้องถิ่นไปด้วย ซึ่งในการแก้ปัญหาที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่นโดยอาศัย “ผังชีวิตชุมชน” “กองทุนที่ดิน” เป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนการพัฒนาที่มีประชาชน ผู้นำชุมชน อปท. ส่วนราชการ และทุกภาคส่วนเป็นกลไกหลักสำคัญ

อย่างไรก็ตาม กระบวนการอบรมเชิงปฏิบัติการ นอกจากการให้ความรู้แล้ว ยังมีการทดลองปฏิบัติทำแผนที่ทำมือ สรุปสภาพปัญหา ฝึกใช้เครื่องมือ GPS และโปรแกรมการจัดทำ GIS โดยมีโจทย์ให้ค้นหาสภาพปัญหาของหมู่บ้าน ข้อดี ข้อเด่น หารือถึงการแก้ปัญหาเบื้องต้น และเรียนรู้ประสบการณ์จากการแก้ปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัย การจัดตั้งกองทุนที่ดินของตำบลคลองหินปูนเป็นบทเรียน  

การพัฒนาข้อมูลจากผังชีวิตชุมชน สู่การจัดตั้งกองทุนที่ดิน

นายละอองดาว สีลาน้ำเที่ยง ประธานเครือข่ายแก้ปัญหาที่ดิน จ.สระแก้ว กล่าวว่า คนจนส่วนใหญ่ที่ผ่านมาเรามีแต่ “จน เครียด แล้วกินเหล้า” แต่เราจะเปลี่ยนให้เป็น “จน เครียด ทำผัง” กว่า 8 ปี หลังจากที่เริ่มลงมือแก้ปัญหา ปัจจุบันที่ตำบลคลองหินปูนสามารถจัดหาที่ดินให้กับสมาชิกจำนวน 5 แปลง รวม 64 ไร่ มีงบประมาณจากกองทุนต่างๆ ในตำบล หมุนเวียน 10 ล้านกว่าบาท เกิดทีมงานที่ชัดเจนจากผู้เดือดร้อนลุกขึ้นมาจัดการเอง เกิดการแก้ปัญหาข้อพิพาทที่มีมา 50 กว่าปี อีกทั้งยังเกิดการแบ่งปันที่ดินขององค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ จำนวน 300 ไร่ เกิดการขอเช่าที่ดินธนารักษจำนวน 22 ไร่ เกิดการยกเลิกโรงงานมันสัปปะหลัง เกิดการใช้กองทุนในการซื้อที่ดิน และซ่อมสร้างไปแล้ว 60 กว่าหลัง

หากเราไม่ทำอีกสิบปีข้างหน้าราคาที่ดินเราจะซื้อได้หรือไม่ ถ้าเราขายที่ดินที่มีอยู่แล้วลูกหลานเราจะอยู่อย่างไร การทำแผนที่ทำมือ ผังตำบล ข้อมูลเหล่านี้จะทำให้เราเห็นปัญหา และข้อมูลของผู้เดือดร้อน

เริ่มจากการออมของกลุ่มผู้เดือดร้อน มีสมาชิกร่วมจัดตั้งกองทุนที่ดิน 390 คน มีเงิน 4 ล้านบาท สร้างวินัยการออมกับผู้เดือดร้อนไม่มีที่ดินทำกิน ออมเงินฝากเดือนละ 50 บาท เรื่องที่อยู่อาศัย ออมเดือนละ 200 บาท หากจะสร้างบ้านใหม่ 70,000 บาท ส่งคืน 700 ต่อเดือน หรือจะกู้ซ่อมบ้านไม่เกิน 20,000 บาท ส่งคืนเดือนละ 500 บาท ซึ่งผู้กู้ต้องมีการออมเงิน 10 เปอร์เซ็นต์ของยอดกู้ด้วย

นายละอองดาว กล่าวต่อว่า กว่าจะถึงวันนี้คนคลองหินปูนได้ผ่านความทุกข์ยากโดนไล่ย้ายหนี ต้องหามกระท่อมน้อยจากที่ดินทำกินหนี ซึ่งพวกเรามีการต่อสู้ทุกวิถีทาง เมื่อได้เรียนรู้ GPS ระบบข้อมูลสารสนเทศกับทาง พอช.แล้ว จึงทำข้อมูลที่ดินเพื่อไปยืนยันกับทาง สปก. กับหน่วยงานต่างๆ จนที่สุดเราก็ได้ที่ดินแปลงแรกมา ซึ่งเป็นกรรมสิทธิ์ของสหกรรณ์  

ในส่วนของกองทุนที่นั้น เราใช้ต้นทุนจากองค์กรการเงินที่มีอยู่มาโยงกัน โยงกองทุนสวัสดิการ กองทุนหมู่บ้าน กลุ่มออมทรัพย์ กองทุนที่ดิน กองทุนของวัด รวบรวมมาส่งที่สถาบันฯ แยกเงินต้น และดอกเบี้ย วางระบบ และมีกรรมการซึ่งมีตัวแทนจากทุกองค์กรในตำบลมาร่วมบริหารจัดการร่วมกัน

“แม้ที่คลองหินปูนจะมีกองทุนทั้งหมดทั้งปวง ก็ไม่สามารถแก้ปัญหาในเชิงนโยบาย ในเชิงโครงสร้างได้ หากคนเดือนร้อนไม่มานั่งคุยกัน การแก้ปัญหาก็สามารถเป็นไปได้ และเมื่อเรารวมกลุ่มกัน ขยายพื้นที่ออกไปให้มากเท่าที่ทำได้ เราก็สามารถต่อรองในระดับนโยบายได้ เราสามารถจัดการที่ดินได้ จนขยายไปสู่เรื่องอื่นๆ อย่างการจัดการน้ำ ฯลฯ เป็นต้น” นายละอองดาว กล่าว

เราใช้แผนที่ทำมือนำไปสู่การวิเคราะห์ตนเอง เห็นปัญหาร่วมกันของคนในตำบล เริ่มต้นจากตัวเราก่อนเห็นข้อมูลทั้งระดับหมู่บ้านและตำบล จนเกิดแผนและผลลัพธ์ หากเรารอเพียงความช่วยเหลือของรัฐบาล คอยพึ่งพาคนอื่นนั้นปัญหาก็ไม่หมดไป เริ่มจากการช่วยเหลือพึ่งพาตนเอง เราควรสร้างทุนในการแก้ปัญหา จากเดิมรอพึ่งคนอื่นมาเป็นพึ่งตนเอง เมื่อรัฐ หรือท้องถิ่นเห็น เขาจะเข้ามาหนุนเสริม คนเดียหัวหาย สองคนเพื่อนตาย สามคนสบาย อะไรก็แก้ได้ เริ่มจากเล็กและเติบโตในท้ายสุด

 รวมคน รวมใจ รวมความคิด รวมทุนภายใน ปัญหาที่ดินแก้ได้

นายเสกสรร ป้อมโพธิ์ เจ้าหน้าที่ปฏิบัติการชุมชน พอช. ระบุว่า กองทุนที่ดินนั้นมีเป้าหมายเพื่อให้เกิดการรวมคน รวมใจ รวมความคิด ระดมค้นหาทุนภายใน สร้างเครื่องมือในการแก้ปัญหาที่ดิน สำคัญคือเพื่อมีเสรีภาพในการตัดสินใจ ผู้เดือดร้อนไม่มีที่ดินทำกิน ไม่มีบ้าน เราต้องมีข้อมูล มีการออม เงินกองทุนไว้ไถ่ที่คืน ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงวิถีการผลิต เกิดการแก้ไขปัญหาที่ดิน เกิดกลุ่มองค์กรที่มีพลังในการต่อรอง 

หลังจากนี้พี่น้องต้องรวมตัวช่วยกัน วิเคราะห์ภาพรวมตำบล เอาข้อมมูลรายหมู่บ้านมาวิเคราะห์ ข้อดี ข้อเด่น โอกาส วิกฤต มีเรื่องอะไร และเราจะทำอะไรต่อ หากจะทำข้อมูลจัดทัพจัดทีมอย่างไร เรื่องกองทุนจะเกิดขึ้นได้อย่างไร คนป่วยต้องกินยาด้วยตนเองไม่ใช่ให้ใครกินแทน ปัจจุบันขบวนการแก้ไขปัญหาที่ดินโดยชาวบ้านพวกเรามีพื้นที่ปฏิบัติการ 31 ตำบล ในจังหวัดสระแก้วซึ่งมีความเข้ม ความอ่อน แข็งของพื้นที่ที่แตกต่างไม่เท่ากัน จำเป็นต้องมีแผนปฏิบัติการ มีขบวนการสร้างทีมทำงาน และคิดเชื่อมโยงทั้งจังหวัด ซึ่งในการทำงานต้องคำนึงเสมอว่าทุกกิจกรรมทุกกระบวนการ ต้องนำไปสู่การสร้างคนสร้างทีมทำงานให้กว้างข้างเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ในหมู่ชาวบ้านที่เดือดร้อน

ซึ่งแนวทางแก้ปัญหาที่ดินแนวใหม่นั่น ต้องทำโดยชุมชนท้องถิ่นเป็นแกนหลัก ที่ผู้เดือดร้อนลุกขึ้นมาจัดการตนเอง สร้างความร่วมมือในท้องถิ่น วิเคราะห์ปัญหาครอบคลุมทั้งตำบล อย่างเรื่องสิทธิ์การเข้าถึงที่ดิน การใช้ประโยชน์เปลี่ยนการผลิตให้ยั่งยืน มีแนวทางการจัดการทรัพยากร ดิน น้ำ ป่า ที่สมบูรณ์ยั่งยืน การบริหารจัดการที่ดินทับซ้อน การขาดแคลนที่ดินทำกิน เพื่อป้องกันที่ดินหลุดมือ และรักษาไว้ให้ลูกหลานในท้ายสุด นายเสกสรร กล่าวสรุป

อบต.เขาสามสิบ พร้อมหนุน

ด้านนายวิษณุราช ลอยลม นักวิชาการศึกษา 5 อบต.เขาสามสิบ กล่าวว่า ชาวบ้านในต.เขาสามสิบโดยส่วนใหญ่มีที่ดิน สปก.จากรัฐจัดสรรให้ มีเพียงพ่อแม่อยู่บ้านทำการเกษตร ส่วนลูกหลานจะไปทำงานต่างถิ่นจึงไม่มีใครมาต่อยอด เมื่อมีนายทุนยื่นข้อเสนอให้ราคาที่ดี แล้วชาวบ้านเริ่มไม่อยากทำการเกษตร ชาวบ้านเริ่มทิ้ง เพราะยิ่งทำยิ่งขาดทุน เกิดการกู้เงินจากนายทุนมาลงทุนทำเกษตร ยิ่งทำกลับยิ่งจนหนี้สินพอกพูน ท้ายสุดก็ขายที่ดินทิ้ง ซึ่งที่ตำบลเขาสามสิบที่ดินเริ่มหลุดมือบ้างแล้ว

ส่วนลักษณะการทำเกษตรของชาวบ้านส่วนใหญ่ทำแล้วปล่อยขาดการดูแล ไม่ใส่ใจ ถ้าโครงการนี้เกิดขึ้นมา คนที่เข้าร่วมแก้ปัญหาต้องเป็นคนที่ขยันจริงๆ เพราะไม่ได้มาเปล่าๆ เป็นการกู้จากกองทุนที่ดิน และชาวบ้านต้องส่งคืน ระยะเวลาอาจเป็น 15 ปี หรือขึ้นอยู่กับระเบียบที่ร่วมกันกำหนด

นายวิษณุ กล่าวต่อว่า จากวันแรกที่เริ่มเวทีเท่าที่เห็นชาวบ้านหลายคนเข้าใจว่าหลวงจะมาแจกที่ดิน จึงแห่กันมาลงทะเบียน เมื่อพอรู้ว่าเป็นการอบรมเชิงปฏิบัติการ ที่ต้องการการมีส่วนร่วมในการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน หลายคนก็ถอยออกไป ซึ่งเวทีนี้เป็นงานส่วนรวมที่ท้องถิ่นยินดีที่จะร่วมกับชาวบ้าน

อย่างไรก็ดีการอบรมโปรแกรม GIS นั้น ชาวบ้านอาจไม่มีความถนัด น่าจะให้ลูกหลานมาร่วมเรียนรู้ และช่วยทำน่าจะเป็นจริงมากกว่า เพราะภายหลังชุมชนต้องกลับไปทำต่อ ไปเรียนรู้ต่อ ไปจับพิกัดให้เรียบร้อย แล้วสามารถเปิดโปรแกรมเพื่อดูได้ จะสามารถแก้ไขปัญหาในชุมชน 

สำหรับงบประมาณที่รัฐจะสามารถจัดสรรให้ได้ แต่มีข้อแม้ว่าชุมชนต้องเริ่มต้นเองก่อนเป็นเบื้องต้น รวมกลุ่มให้ได้ เมื่อยืนด้วยตัวเองได้รัฐถึงจะช่วยเพราะเป็นไปตามระเบียบและกฏหมาย อย่าเพิ่งคิดว่าเพิ่งเริ่มต้นแล้วจะขอได้เลย ชาวบ้านเองต้องเริ่มเดินก่อน ต้องช่วยเหลือพึ่งพาตัวเองให้ได้ก่อนรัฐถึงเข้ามาช่วย แต่ขอฝากว่าทุกหมู่บ้านต้องทำให้ได้ เพราะจะทำให้เรารู้ถึงความเข้มแข็งและความอ่อนแอของชุมชน และมีคณะทำงานหรือทีมงานในทุกหมู่บ้านอาจเป็นรูปแบบคณะกรรมการที่จะดำเนินการเรื่องนี้ ในส่วนของ อบต.นั้น ท่านนายกประกาศสนับสนุนเต็มที่ทั้งบุคคลากรและงบ่ระมาณสบทบให้กับชาวบ้านต่อไป

แผนปฏิบัติการผังชีวิตชุมชน ต.เขาสามสิบ

จากการระดมความคิด ช่วยกันสะท้อนปัญหาของคนตำบลเขาสามสิบ พบว่า มีปัญหาที่ดิน ในลักษณะไม่มีที่ดินทำกิน และที่อยู่อาศัย ชาวบ้านบางส่วนเริ่มขายที่ดินเพื่อปลดหนี้สิน และที่ดินส่วนใหญ่เป็นที่ดิน สปก. และปัญหาอีกอย่างที่สำคัญคือ ปัญหาหนี้สิน เนื่องจากรายได้ไม่เพียงพอกับรายจ่าย ซึ่งมีทั้งหนี้ในระบบและนอกระบบ อีกทั้งยังมีปัญหาแหล่งน้ำไม่เพียงพอต่อการทำเกษตร ลำคลองตื้นเขิน น้ำอุปโภค บริโภคไม่สะอาด สาเหตุอาจเกิดจากฟาร์มเลี้ยงหมูในชุมชน นอกจากนั้น บางพื้นที่ดินยังเสื่อมคุณภาพจากการปลูกไม้ยูคา และการใช้สารเคมีในการเพาะปลูก ในด้านสุขภาพ ตำบลนี้มีจำนวนผู้สูงอายุ และคนชราจำนวนมาก บางหมู่บ้านมีปัญหาด้านฝุ่นละอองจากถนนลูกรังจึงเป็นโรคภูมิแพ้ ระบบทางเดินหายใจ

ส่วนแผนปฏิบัติการนั้น แผนหลักๆ ทางตําบลจัดทีมยุุทศาสตร์และทีมเทคนิคจัดทำข้อมูลของตําบล เพื่อลงพื้นที่เร่งสร้างความเข้าใจเรื่องการแก้ไขปัญหาที่ดินและทรัพยากร โดยใช้เครื่องมือผังชีวิตชุมชน อีกทั้งมีเป้าหมายจัดตั้งกองทุนที่ดินระดับตําบล และบรูณาการแก้ไขปัญหากับท้องถิ่นให้เส็จสิ้นภายใน 3 เดือน (ม.ค.-มี.ค.56)

อย่างไรก็ตาม ที่ประชุมได้ค้นหาแนวทางแก้ไขเบื้องต้น โดยเห็นร่วมกันว่าต้องมีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมทำงานกับชาวบ้าน ใช้การเจรจาขอใช้พื้นที่ว่างเปล่า ขุดสระ บ่อน้ำ ต่อท่อ แก้ปัญหาน้ำไม่เพียงพอในการทำเกษตร จัดทำข้อมูลผู้เป็นหนี้สินและค้นหาสาเหตุของหนี้

ทั้งนี้ วิทยาลัยโพธิวิชาลัย ม.ศรีนครินทรวิโรฒ จะเข้ามาร่วมมือกับเครือข่าย ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด 1 จังหวัด 1 มหาวิทยาลัย แม้ว่าจะไม่สามารถลงได้ทุกพื้นที่ แต่ก็จะนำข้อมูลของกระบวนการแก้ปัญหาที่ดินโดยชุมชน เสนอต่อมหาวิทยาลัยเพื่อกำหนดเป็นนโยบายที่ชัดเจน เบื้องต้นจะหนุนให้นักศึกษามาร่วมเรียนรู้ และช่วยงานที่ ต.เขาสามสิบ และขอชื่นชมกับทีมงาน เห็นศักยภาพและพลังของคนทำงาน 

อย่างไรก็ดีจากการสังเกต จะเห็นได้ว่าคนตำบลเขาสามสิบมีความสนใจในกระบวนการผังชีวิตชุมชนเป็นอย่างมาก สะท้อนได้จากการอยู่ร่วมกระบวนการตลอดต่อเนื่องทั้ง 3 วัน แม้จะเลิกวงประชุมมืดค่ำ นับได้ว่าเป็นการเริ่มต้นได้อย่างดี กับแววตาที่เปี่ยมด้วยพลังที่อยากจัดการปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัยของคนในตำบลให้หมดไป