ในปีที่ผ่านมาเราอาจเห็นสัญลักษณ์รณรงค์ชูหลังมือสี่นิ้วอยู่บ่อยๆ และหลายคนอาจทราบแล้วว่า นั่นคือ สัญลักษณ์รณรงค์กฎหมายที่ดิน ๔ ฉบับเพื่อคนจน อันได้แก่ ร่าง พ.ร.บ.ว่าด้วยสิทธิชุมชนในการจัดการที่ดินและทรัพยากร (โฉนดชุมชน) ร่าง พรบ.ธนาคารที่ดิน  ร่าง พ.ร.บ. ภาษีที่ดินอัตราก้าวหน้า  และร่าง พ.ร.บ.กองทุนยุติธรรม (เพื่อช่วยเหลือผู้ต้องคดีปัญหาที่ดิน)

            แต่รายละเอียดสำคัญของกฎหมายแต่ละฉบับนั้นเป็นอย่างไร มีประโยชน์ต่อการปฏิรูปที่ดินอย่างไร

บทความชิ้นนี้จะแนะนำกฎหมายทั้ง ๔ ฉบับอย่างง่ายๆ ดังนี้

        ๑. พ.ร.บ.ว่าด้วยสิทธิชุมชนในการจัดการที่ดินและทรัพยากร (โฉนดชุมชน)

จากปัญหาพื้นที่ทับซ้อนระหว่างที่ดินภาครัฐและชุมชนซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนมากในประเทศนี้ ร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้จึงเกิดขึ้นเพื่อให้สิทธิชุมชนบริหารจัดการที่ดินกันเอง โดยมีคณะกรรมการชุดหนึ่งเรียกว่า คณะกรรมการสิทธิชุมชนในการจัดการที่ดินและทรัพยากร (ชื่อย่อ คสท.) จะพิจารณานโยบายด้านการจัดการสิทธิทำกินและทรัพยากรดินน้ำป่า และนำเสนอต่อคณะรัฐมนตรีพิจารณาให้ความเห็นชอบ ออกระเบียบกฎเกณฑ์เพื่อให้ชุมชนสามารถมีสิทธิดำเนินการจัดการทรัพยากรด้วยตัวชุมชนเอง หากชุมชนใดปฏิบัติไม่ตรงตามกฎระเบียบก็สามารถเพิกถอนได้ นอกจากนี้ภายใต้พ.ร.บ.ฉบับนี้ ยังมี “กองทุนที่ดินชุมชน”  เพื่อเป็นเงินทุนหมุนเวียนสำหรับการจัดการที่ดินและทรัพยากรที่ชุมชนได้รับสิทธิ พัฒนาที่ดิน เพื่ออนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ หรือให้สมาชิกได้กู้ยืมเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนได้

       ๒. พ.ร.บ.ธนาคารที่ดิน

กฎหมายฉบับนี้ถือว่าเป็นหนทางแก้ไขสำหรับกรณีเกษตรกรไร้ที่ทำกินโดยสิ้นเชิง รวมไปถึงกรณีเกษตรกรเข้าไปบุกร้างถางพงเพื่อทำการเกษตรโดยไม่รู้ว่า ที่แห่งนั้นเป็นที่ดินซึ่งมีเจ้าของเป็นนิติบุคคลหรือภาคเอกชนกระทั่งโดนหมายจับ ถูกดำเนินคดี และจับกุมไปจำนวนมาก ดังนั้น พ.ร.บ.ฉบับนี้จึงเปิดโอกาสให้เกษตรกรสามารถกู้เงินไปซื้อที่ทำกินของตนเองรวมถึงธนาคารมีหน้าที่บริหารจัดการซื้อที่ดินที่เหมาะสมมาจัดสรรให้เกษตรกรเช่าทำการเกษตรในราคาถูก โดยเงินของธนาคารจะมาจากรัฐบาลเป็นหลัก เอกชน (บริจาค) องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (สมทบ)

      ๓. พ.ร.บ. ภาษีที่ดินอัตราก้าวหน้า

จากปัญหาความเหลื่อมล้ำทางสังคมที่ทำให้คนจนก็จนดักดานไม่มีจะกินจนต้องขายที่ทำ

กินของตนเอง ขณะที่คนรวยก็ยิ่งร่ำรวย กว้านซื้อที่ดินกักตุน จึงทำให้ต้องมีกฎหมายภาษี

ที่ดินอัตราก้าวหน้า จัดเก็บภาษีผู้ซื้อที่ดินเก็งกำไรโดยไม่ทำประโยชน์ ปล่อยให้ที่ดิน

รกร้างว่างเปล่ามากกว่าอัตราปกติ

๔.     พ.ร.บ. กองทุนยุติธรรม

จากปัญหาประเด็นที่ดินของคนจนกับภาครัฐหรือเอกชน ทำให้ประชาชนจำนวนมากต้องถูกจับ ดำเนินคดี กฎหมายฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อช่วยเหลือผู้ยากไร้ในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรม โดยจัดตั้งกองทุนเพื่อให้สนับสนุนผู้ยากไร้ได้เข้าถึงกระบวนการยุติธรรม ซึ่งต้องมีค่าใช้จ่ายตั้งแต่การเดินทาง ค่าขึ้นศาล ค่าธรรมเนียมต่างๆ สนับสนุนในการจ้างทนายความในการดำเนินคดีแพ่ง คดีอาญา คดีปกครอง หรือการบังคับคดีของผู้ยากไร้ ค่าประกันตัว ฯลฯ

นี่คือกฎหมาย ๔ ฉบับที่คนทำงานที่ดินมายาวนานได้บทสรุปว่ามันจะเป็นการปฏิรูปที่ดินครั้งสำคัญของประเทศ