เมื่อเราขึ้นไปยืนชมวิวที่ผาแต้มตรงบริเวณหน้าผา หากมองลงไปยังพื้นดินเบื้องล่างจะเห็นถนนทอดยาวเลียบแม่น้ำโขง ทัศนียภาพที่งดงามนั้นมีชุมชนสองแห่งที่ตั้งอยู่ท้ายถนนเลียบโขง คือชุมชนบ้านตามุยและชุมชนบ้านท่าล้ง 

            ที่ชุมชนบ้านตามุย หมู่ ๔  ต.ห้วยไผ่ อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี เป็นชุมชนเล็กๆที่มีประชากรอาศัยอยู่จำนวน ๖๑๘ คน มีบ้านเรือน ๑๓๗ ครอบครัว หมู่บ้านถูกขนาบข้างด้วยภูเขาและแม่น้ำ ด้านหน้าเลียบหมู่บ้านติดกับภูตามุย ส่วนด้านหลังเลียบติดกับแม่น้ำโขง ฝั่งตรงข้ามคือ สปป.ลาว แขวงจำปาศักดิ์ ชาวบ้านมีอาชีพหาปลา เก็บหาของป่าเพื่อกินและขาย ปลูกผักตามฤดูกาลที่ริมฝั่งโขง และทำนา ทำไร่ ในพื้นที่อันน้อยนิด ซึ่งส่วนใหญ่พบว่าเป็นพื้นหินมากกว่าพื้นดิน ในอดีต พวกเขาทำสวนอยู่บนยอดภู ต่อมามีประกาศให้ชาวบ้านย้ายลงมา เนื่องจากพื้นที่ถูกประกาศให้เป็นพื้นที่อุทยานแห่งชาติผาแต้มเมื่อปี พ.ศ.  ๒๕๓๔  ซึ่งกลายมาเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญอีกแห่งของจังหวัดอุบลราชธานี  

            ก่อนที่จะเป็นหมู่บ้านตามุย เมื่อประมาณ ปีพ.ศ.๒๔๐๑ มีกลุ่มคนจากบ้านนาโพธิ์ จำนวนเจ็ดครอบครัว มาอาศัยหาปลาที่ริมน้ำแถวบ้านท่าล้งในปัจจุบัน แต่ด้วยพื้นที่ลาดชัน จึงมีการขยายออกมาอยู่ในพื้นที่บ้านตามุยในปัจจุบัน เนื่องจากสามารถปลูกผัก ทำเกษตรริมโขงได้

บ้านท่าล้งเมื่อก่อนชาวบ้านบอกว่าชื่อ ท่าลง เป็นที่จอดเรือเพราะเนื่องจากบริเวณนั้นมีแก่งหิน โดยเฉพาะบริเวณ แก่งสร้อย ซึ่งอันตรายในการเดินเรือในช่วงน้ำหลาก ต้องจอดเรือและเดินต่อไปยังหมู่บ้านแทนการล่องเรือผ่านแก่ง  เมื่อบ้านเรือนเริ่มขยาย ชาวบ้านเริ่มย้ายมาอยู่ใกล้สวนจนกลายเป็นบ้านตามุยในปัจจุบัน ขณะที่บ้านท่าล้งก็มีกลุ่มคนจากฝั่งลาวอพยพเข้ามาอยู่อาศัยแทน และพวกเขาเรียกตัวเองว่าชนเผ่าบรู

            ความเชื่อความศรัทธาในชุมชนแห่งนี้ค่อนข้างที่จะยึดถือและปฏิบัติสืบต่อกันมาอย่างต่อเนื่องและถูกถ่ายทอดรุ่นต่อรุ่น เช่นความเชื่อเรื่องปลาบึกคือปลามีเจ้า มีเทวดาปกป้อง  ใครจับได้ถือว่าเป็นเรื่องที่ประหลาดและถึงคราวซวยเป็นที่สุด หลายคนจึงปล่อยเมื่อจับได้ หากว่าตายติดข่ายก็จะมีการทำบุญครั้งใหญ่ภายในครอบครัวนั้น และยังมีความเชื่อที่เป็นคุณค่าอันดีงามอีกมากมายหลายเรื่องที่ต้องเล่าหลายหน้ากระดาษเลยทีเดียว แต่มีอย่างหนึ่งที่ชาวบ้านต่างเห็นพ้องร่วมกัน นั่นก็คือ หลักการที่ว่าป่าอยู่ได้คนอยู่รอด ในที่ดินผืนเล็กๆของชาวบ้านตามุย และบ้านท่าล้งจะมีไม้ที่เรียกว่า ป่าหัวไร่ปลายนา ที่ชาวบ้านปล่อยไว้เพื่อมาทำฟืน ยามที่ขาดแคลน เสาะกิ่งก้านมาทำฟืนไว้ใช้สำหรับหุงต้ม ยิ่งอุทยานเข้มงวด ป่าเหล่านี้ยิ่งมีความสำคัญต้องนำมาใช้สอยอย่างคุ้มค่า

ต้นปี ๒๕๕๕ มีเจ้าหน้าที่จากอุทยาน ออกมาวัดที่เพื่อที่จะออกใบอนุญาติให้ประชาชนทำกินในที่ดินของรัฐ หรือที่เรียกว่า ใบ สทก. ได้ลงมาทำการวัดที่ดิน  หลายคนยอมให้ไปวัดระวางที่ดินที่ตนเองทำกิน แต่อีกกลุ่มยังคงเรียกร้องที่จะขอออกโฉนดชุมชนในที่ดินทำกินของตัวเอง ในขณะที่ชาวบ้านที่ยินยอมให้เจ้าหน้าที่เข้าไปวัด รู้สึกงงและเกิดคำถามเกี่ยวกับการวัดที่ดินในลักษณะข้อกำหนดของอุทยาน ที่โล่งเป็นของชาวบ้าน ที่ป่าเป็นเขตของอุทยาน ที่ชาวบ้านงงก็เพราะว่า ป่าหัวไร่ปลายนาที่ชาวบ้านหลงเหลือไว้ใช้สอยกลับถูกมองว่านั่นคือเขตของอุทยานเพราะยังเป็นป่า และอุทยานก็ห้ามชาวบ้านเข้าไปทำอะไรเป็นอันขาด ให้ทำเฉพาะที่โล่งเตียนที่มีหลักฐานการปลูกสิ่งของเท่านั้น หรือว่ารัฐสนับสนุนให้ถากถางให้โล่งเตียนหรืออย่างไร ที่สำคัญเจ้าหน้าที่ไม่รู้จักคำว่าป่าหัวไร่ปลายนาหรือป่าใช้สอยหรืออย่างไร ทำไมจึงไม่ยอมรับฟังเมื่อชาวบ้านโต้แย้ง กลับทำเมินเฉยขีดเส้นแผ่นดินและกำหนดขอบเขตพื้นที่ในลักษณะดังกล่าว

ทุกอย่างดูเหมือนสงบเรียบร้อยในสายตาของเจ้าหน้าที่รังวัด สทก. แต่เสียงวิพากษ์ยังคงมีให้ได้ยินอยู่อีกหลายวัน ในขณะที่อีกกลุ่มจำนวน ๑๖ ครอบครัว ไม่ยอมให้ทำการรังวัด เนื่องจากพวกเขาได้ลงมือเดินรอบผืนป่าหัวไร่ปลายนา และขีดเส้นด้วยตัวเองแล้วก่อนหน้านั้น นั่นคือกลุ่มที่ยื่นขอออกโฉนดชุมชน พวกเขาขอจัดการพื้นที่เอง โดยมีกฎกติกาที่ตั้งร่วมกัน และหวังว่า ที่ดินที่ยื่นขอออกโฉนดชุมชนจะอยู่กับลูกหลานได้ทำกินจากรุ่นสู่รุ่น เพราะการเติบโตเรื่องการท่องเที่ยวกำลังรุกคืบเข้าใกล้ชุมชนทุกขณะ รีสอร์ทผุดขึ้นมาหลายแห่ง ยากที่เจ้าของที่ดินจะทนทานได้ หากว่ากลุ่มทุนเข้ามาให้ราคาสูง ซื้อเพื่อหวังขายต่อหรือต่อยอดทำกำไรการท่องเที่ยว แม้ว่าที่จะไม่มีเอกสารสิทธิ์ก็ตาม

               ในขณะที่สายน้ำโขงก็กำลังเกิดวิกฤติ เรื่องระดับน้ำ และโครงการสร้างเขื่อนขนาดใหญ่ ทุนผสมกับรัฐที่แข็งแรงกว่าชาวบ้าน กำลังออกแรงผลักดันโครงการขนาดใหญ่ในลุ่มน้ำแห่งนี้อย่างแข็งขัน ที่ดินและป่าเป็นอื่น แม่น้ำกำลังเปลี่ยนแปลง

ในสถานการณ์บีบเร่งในขณะนี้ทำให้ชาวบ้านตามุยยิ่งตระหนักแล้วว่าการมีที่ดินทำกินที่มั่นคงคือทางรอดหนึ่งที่จะช่วยให้พวกเขาอยู่อย่างมั่นคง

ถึงเวลาแล้วหรือยังที่จะต้องปฏิรูปแนวคิดเรื่องที่ดิน บางที..เราอาจต้องมานั่งเสียดายคุณค่าดีงามบางอย่างที่หายไปจากชุมชน เมื่อผืนดินกลายเป็นอื่น..

วิถีพลังไทย /

เรื่อง : คำปิ่น อักษร

ภาพ : สนิมเดินทาง