ในช่วงเดือนมิถุนายนเป็นต้นไปถือได้ว่าเป็นช่วงของฤดูฝนและฤดูทำนาปีรอบใหม่ของชาวนาไทย “น้ำ” จึงเป็นปัจจัยสำคัญลำดับต้น ๆ ชาวนาในเขตพื้นที่ชลประทานพากันเตรียมพื้นที่สำหรับการเพาะกล้าหลังการเก็บเกี่ยวข้าวโพดถอดยอดและพืชไร่ต่าง ๆ สำหรับชาวนานอกเขตชลประทานที่พึ่งพาน้ำฝนและน้ำจากลำห้วยนอกจากการเตรียมพื้นที่เพาะปลูกแล้วจะต้องเตรียมการขุดลอกเหมืองและซ่อมฝายทดน้ำเข้านา “ระบบเหมืองฝายแบบดั้งเดิม” หรือ “ระบบเหมืองฝายตอกหลัก” เป็นการบริหารจัดการน้ำของชุมชนรูปแบบหนึ่งในพื้นที่ตำบลแจ้ซ้อนที่สะท้อนให้เห็นว่า “ชุมชนสามารถจัดตนเองได้” มิได้รอคอยพึ่งพาการช่วยเหลือจากภาครัฐเพียงฝ่ายเดียว
ชุมชนตำบลแจ้ซ้อน อำเภอเมืองปาน จังหวัดลำปาง ตั้งอยู่ในเขตภาคเหนือตอนบนของประเทศไทยท่ามกลางทรัพยากรป่าไม้ที่อุดมสมบูรณ์ในเขตพื้นที่อุทยานแห่งชาติแจ้ซ้อน ซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวขึ้นชื่อของจังหวัดลำปาง ในแต่ละปีมีนักท่องเที่ยวทั้งในและต่างจังหวัดมักจะแวะเวียนไปอาบน้ำแร่ แช่น้ำตก และแช่ไข่ในน้ำแร่กันอย่างหนาแน่นในช่วงฤดูกาลท่องเที่ยว รวมทั้งเป็นพื้นที่ต้นน้ำสำคัญของแม่น้ำวัง โดยมีห้วยแม่มอญไหลหล่อเลี้ยงคนในตำบลแจ้ซ้อน ตำบลเมืองปานบางหมู่บ้าน และไหลรวมกับน้ำแม่ปานจากเขตพื้นที่ตำบลเมืองปาน อำเภอเมืองปาน จังหวัดลำปาง ลงไปรวมกับน้ำแม่สอยที่ตำบลวิเชตนคร อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปางก่อนจะไหลลงสู่แม่น้ำวังบริเวณบ้านสบวัง เทศบาลแจ้ห่ม อำเภอแจ้ห่ม 
คนชุมชนตำบลแจ้ซ้อนมีวิถีชีวิตเรียบง่าย มีอาชีพหลักคือการทำเกษตรกรรม สามารถเพาะปลูกได้ตลอดทั้งปี เช่น ข้าว ข้าวโพด และพืชผักต่าง ๆ นอกจากนี้คนในชุมชนยังได้อาศัยป่าธรรมชาติหาอาหารตามฤดูกาล เช่น เห็ด หน่อไม้ หนอนไม้ไผ่ และพืชผักต่าง ๆ เพียงพอสำหรับการบริโภคและขายเป็นรายได้อย่างต่อเนื่องตลอดทั้งปี จากสภาพพื้นที่เป็นต้นน้ำและมีวิถีชีวิตแบบเรียบง่าย ทำให้คนในชุมชนมีการบริหารจัดการน้ำแบบพึ่งตนเอง ด้วย ”ระบบเหมืองฝายตอกหลัก” ซึ่งเป็นรูปแบบดั้งเดิมที่มีการสืบสานกันมาจากรุ่นสู่รุ่นหลายชั่วอายุคน จนเกิดความเชื่อมั่นในรูปแบบและวิธีการในการบริหารจัดการน้ำที่มีประสิทธิภาพในการสร้างความเป็นธรรมให้กับสมาชิกสามารถเข้าถึงการใช้น้ำอย่างเท่าเทียมกัน จากกรณีตัวอย่างการบริหารจัดการ “ฝายดินดำ” อยู่ช่วงกลางสายน้ำแม่มอญ บริเวณเขตพื้นที่บ้านดินดำ
สาคร เงือกน้ำ ชายร่างเล็กผิวคล้ำท่าทางจริงจัง หัวหน้าเหมืองฝายดินดำ เล่าถึงจำนวนสมาชิกของฝายดินดำมีทั้งหมดจำนวน ๑๒๒ คน มีพื้นที่นาจำนวน ๑๕๘ ไร่ คลอบคลุมพื้นที่ ๔ หมู่บ้าน ในเขตพื้นที่ตำบลแจ้ซ้อน ๓ บ้าน คือ บ้านสบลี สมาชิก ๘๒ คน ที่นา ๑๖๘ ไร่ บ้านดินดำ สมาชิก ๑๒ คน ที่จำนวน ๓๐ ไร่ บ้านข่วงกอม สมาชิก ๒๔ คน ที่นา ๕๐ ไร่ สำหรับอีก ๑ หมู่บ้าน คือ บ้านสบปาน ตำบลเมืองปาน อำเภอเมืองปาน มีสมาชิก ๔ คน พื้นที่ ๑๐ ไร่ มีลำเหมืองเป็นระยะทางประมาณ ๕ กิโลเมตร
ฝายดินดำเป็นฝายขนาดใหญ่ที่สุดในจำนวนฝายกั้นน้ำแม่มอญทั้งหมด ๑๑ แห่ง ความรู้ภูมิปัญญาการบริหารจัดการน้ำของฝายแห่งนี้ได้รับการพัฒนาจากการลองผิดลองถูกมาอย่างต่อเนื่องและยาวนานจากรุ่นสู่รุ่น หัวใจสำคัญของการบริหารจัดการระบบเหมืองฝายชุมชน คือ ความเป็นธรรมในการเข้าถึงและความเท่าเทียมในการใช้น้ำเพื่อเกษตรกรรมดังนั้น ความคาดหวังจากสมาชิกต่อหัวหน้าและคณะกรรมการฝายในการสร้างความเป็นธรรมให้เกิดขึ้นในการเข้าถึงการใช้น้ำจึงเป็นภาระความรับผิดชอบที่หนักอึ้ง
“กฎระเบียบ” จึงเป็นเครื่องมือสำคัญของการบริหารจัดการและการบังคับใช้เป็นกฎกติกา นงคราญ เชื้อทอง หญิงสาวชาวบ้านข่วงกอม แกนนำชุมชนคนสำคัญในการขับเคลื่อนงานภาคประชาชนทั้งระดับพื้นที่และจังหวัด หนึ่งในสมาชิกฝายดินดำ เล่าถึงกฎระเบียบฝายดินดำมีทั้งหมด ๖ ข้อ ดังนี้ ๑.) ขาดประชุมปรับคนละ ๑๐๐ บาท ทุกคนต้องไปก่อนการขานชื่อสมาชิก ถ้าไปทีหลังจะถือว่าขาดประชุม ๒.)ขาดการลอกเหมืองจ่ายคนละ ๔๐๐ บาทต่อวัน ๓.)อุปกรณ์ทำงานทุกครั้งจะต้องมีทุกคนทุกครั้งต้องครบทั้ง ๓ ชนิด ประกอบด้วย มีด, จอบ, บุ้งกี๋(ตะกร้าตักดิน) ๔.)เวลาทำงาน ๐๘.๓๐ -๑๗.๐๐ น. และสมาชิกทุกคนจะต้องไปถึงที่ทำงานเวลา ๐๘.๐๐ น. ถ้าช้ากว่านี้ถูกปรับเป็นเงิน ๔๐๐บาท ๕.)สมาชิกมีที่นาเกิน ๖ ไร่ แรงงานจะต้องไปทำงาน ๒ คน ๖.)การอนุโลมไม่ถูกปรับ คือ ญาติและคนในครอบครัวเสียชีวิต
กรณีความจำเป็นอื่น ๆ ต้องแจ้งหัวหน้าฝายพิจารณา นอกจากนี้ยังมีข้อตกลงอื่น ๆ ที่ไม่ได้เขียนเป็นลายลักษณ์อักษร เป็นข้อตกลงจากการประชุมสมาชิกซึ่งสมาชิกทุกคนมีการปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด เช่น การซ่อมฝาย การเตรียมอุปกรณ์สมาชิกทุกคนจะต้องเตรียมไม้ไผ่บงขนาดสูง ๑ เมตร ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเท่าด้ามมีด จำนวน ๕๐ เล่มต่อไร่ หลักไม้เนื้อแข็งขนาดหน้า ๓ สูง ๑ เมตร จำนวน ๒ เล่มต่อไร่ ไม้ค่าว ใช้ไม้ไผ่ขนาดใหญ่กว่าด้ามมีดยาว ๓ เมตร จำนวน ๑ ลำต่อคน การขุดลอกลำเหมือง สมาชิกทุกคนจะต้องช่วยกันขุดลอกจากปากเหมืองยาวถึงสุดเขตที่นาขอสมาชิกบ้านดินดำหลังจากนั้นก็เป็นหน้าที่ของสมาชิกที่มีที่นาถัดต่อไป การเลี้ยงผีฝาย จัดเลี้ยงปีละครั้งในวันซ่อมฝายครั้งใหญ่ ช่วงวันที่ ๒๐-๒๑ มิถุนายนของทุกปี สมาชิกทุกคนจ่ายเงินคนละ ๒๐ บาทต่อไร่ เงินเหลือจากค่าใช้จ่ายทั้งหมดจะเข้าเก็บออมเป็นเงินกองทุนรวม การยอมรับและการปฏิบัติตามกฎระเบียบดังกล่าวเกิดขึ้นจากกระบวนการรับฟังความคิดเห็นและข้อเสนอแนะของสมาชิกและการตัดสินใจขั้นสุดท้ายร่วมกัน
การจัดการตนเองของชุมชนตำบลแจ้ซ้อน ในการบริหารจัดการน้ำโดยชุมชนด้วย “ระบบเหมืองฝายดั้งเดิม” หรือ “ฝายตอกหลัก” เป็นแบบอย่างที่สำคัญในการสร้างกระบวนการเข้าถึงการใช้น้ำอย่างเท่าเทียมและเป็นธรรม การมีวินัยและการเคารพกฎกติกาของกลุ่ม รวมทั้งแบบอย่างการบังคับใช้กฎระเบียบที่มีประสิทธิภาพ
อย่างไรก็ตามระบบเหมืองฝายของชุมชนยังต้องมีการพัฒนาและปรับปรุงกระบวนการให้สอดคล้องกับสถานการณ์ใหม่ๆ และสมาชิกใหม่ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต รวมทั้งนโยบายของรัฐที่จะส่งผลกระทบต่อระบบการบริหารจัดการเหมืองฝายชุมชน รวมถึงมีคำถามเกี่ยวกับความยั่งยืนของป่าจากจำนวนไม้มากมายที่ถูกตัดมาเป็นวัสดุในการซ่อมแซมฝาย ความทนทานของฝาย และการค้นหาวัสดุทดแทนไม้
หมายเหตุ : ในวันที่ ๒๑ มิถุนายน ๒๕๕๗ “ฝายดินดำ” จะมีการซ่อมแซมฝายครั้งใหญ่ประจำปี ผู้สื่อข่าวชุมชนลำปางจะติดตามไปดูถึงกระบวนการซ่อมแซมฝายด้วยไม้จำนวนมากกับการค้นหาคำตอบจากสมาชิกและคณะกรรมการฝายดินดำ
