เมื่อวันที่ 29 ส.ค.2557 ขบวนองค์กรชุมชน ร่วมกับสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) สังเคราะห์บทเรียน ออกแบบทิศทางและแผนปฏิบัติการเศรษฐกิจและทุนชุมชน ระดับตำบล ระดับจังหวัด และระดับภาค ใน “เวทีสรุปบทเรียนการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน รูปธรรมการจัดการตนเองในระดับฐานล่าง” ซึ่งจัดขึ้น ระหว่างวันที่ 27 - 29 สิงหาคม 2557 จัด ณ ห้องประชุมไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม และบริเวณลานดอกปีบ ชั้น 1 พอช. กรุงเทพฯ เพื่อร่วมกำหนดทิศทาง และแผนปฏิบัติการการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน ปี 2558

ภายในงานนอกจากจะมีการนำเสนอบทเรียนการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชนจากพื้นที่รูปธรรม 61 พื้นที่ มีการบรรยายพิเศษหัวข้อ : เศรษฐกิจชุมชน เศรษฐกิจไทย เศรษฐกิจโลก การเปลี่ยนแปลงและผลกระทบอะไรที่ชุมชนต้องรับมือ? โดย ดร.วิทย์ สุนทรนันท์ ผู้อำนวยการฝ่ายการพัฒนาที่ยั่งยืน บริษัทไทยยูเนี่ยน โฟรเซ่น โปรดักส์ จำกัด (มหาชน) รวมถึงมีการแบ่งฐานเรียนรู้การพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน 5 ฐาน ประกอบด้วย 1) ฐานองค์กรการเงิน-แก้หนี้ 2) ฐานอาชีพเกษตรเกษตรกรรมยั่งยืน 3) ฐานร้านค้าชุมชน-ธุรกิจชุมชน 4) ฐานวิสาหกิจและธุรกิจชุมชน และ 5) ฐานทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การจัดแสดงนิทรรศการผลงาน การแสดงวัฒนธรรมไทยพื้นบ้าน และมีการจำหน่ายผลิตภัณฑ์จากชุมชน นอกจากนั้นยังมีการเสวนาถอดรหัสบทเรียนเศรษฐกิจและทุนชุมชน จากฐานการเรียนรู้ Show Share Change เพื่อเปิดเวทีแลกเปลี่ยนจากผู้เข้าร่วม เพิ่มเติมมุมมอง และสังเคราะห์บทเรียนสำคัญ

นายณรงค์ คงมาก ผู้เชี่ยวชาญด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน กล่าวว่า สถาบันการเงินเน้นเรื่องปัจเจกนิยม เน้นเรื่องหลักทรัพย์ ซึ่งธนาคารทั้งหลายเป็นอย่างนี้ สถาบันการเงินถ้าคิดไม่ดี ถ้าเน้นเรื่องเงินเป็นหลัก ก็จะกลายเป็นเรื่องดอกเบี้ย วิธีเช่นนี้คงไม่ใช่แนวทางของพอช. สถาบันการเงินควรจะเป็นเครื่องมือไม่ใช่เป้าหมาย  พอช.ใช้สถาบันการเงินเป็นเครื่องมือเพื่อให้ถึงเรื่องเศรษฐกิจและทุนชุมชนให้ได้ สร้าง “ระบบชุมชนนิยม”

พูดถึงทุนนั้นไม่ใช่มีแค่ทุนเงิน แต่การมีทุนทรัพยากรมีค่าซึ่งประเมินมิได้มากว่าด้วยซ้ำ ช่วงที่เศรษฐกิจล้ม ธนาคารล้ม แต่ชุมชนไม่ล้ม พลังชุมชนจึงเป็นสิ่งที่น่าสนใจ สิ่งที่บอกว่าจะจัดการตนเองจะเป็นเครื่องพิสูจน์ ถามว่าทำไมบางองค์กรถึงไม่ขึ้นทะเบียนให้ถูกต้องทางกฎหมาย เพราะกฎหมายมีอัตราดอกเบี้ยมาบังคับ เช่น ในศาสนาอิสลามบอกว่าดอกเบี้ยเป็นบาปอย่างยิ่ง

ที่ผ่านมา พวกเรามีทัศนคติที่ไม่ดีเรื่องการค้าขาย เราไม่ยอมรับว่าเราเป็นผู้ประกอบการ เกษตรกรจึงเป็นมือล่างในระบบเศรษฐกิจอยู่เรื่อยไป ซึ่งจริงๆ แล้วเรามีความสามารถที่จะทำได้ เช่น การตลาด เราสามารถจัดทำเศรษฐกิจชุมชนได้ตลอดเวลา เราไปขายที่ไหนก็ได้ แต่เราไม่ค่อยสร้างกัน เราคุยกันมากแต่ว่าเราทำกันน้อย

ตอนนี้มีการจัดตั้งมูลนิธิสัมมาชีพที่ช่วยหาตลาดให้กับธุรกิจชุมชน ถ้าเราจะเป็นนักขาย เราต้องขายข้าวตั้งแต่เราหว่านข้าวแล้ว ไม่ใช่ขายตอนเก็บเกี่ยว แต่เรามีช่องว่างเรื่องการจัดการ เช่น การขนส่ง การถนอมอาหารระหว่างขนส่ง ไม่ใช่เรื่องเงิน เรื่องการไม่มีของ

ในขณะที่ภาคธุรกิจเจริญเติบโต เราจะใช้พลังชุมชนก็สามารถทำได้ เช่น การสั่งซื้อสินค้าล่างหน้า  “ตลาดลอยฟ้า สินค้าตามสั่ง”  และใช้หลักคุณธรรมในการบริหารจัดการ  โดยสรุปแล้วทุนไม่สำคัญ ทุนมี แต่ขาดการจัดการ “สร้างระบบเศรษฐกิจอย่างมีคุณธรรม”

นายบุญศรี มณีวงศ์ คณะอนุกรรมการเศรษฐกิจและทุนชุมชน (พอช.) กล่าวว่า ถ้าเป็นการพัฒนาประเทศจะสวนกระแสกับสิ่งที่ชุมชนทำอยู่ คือ การนำเงินออกจากชาวบ้านให้ได้ แต่ชาวบ้านกลับส่งเสริมเรื่องการออม ทำให้เงินไหลออกไปข้างนอก เพราะสิ่งที่เราทำเราไม่ค่อยใช้กัน ถ้าให้การสนับสนุนและยอมรับกันในชุมชน ทุนภายนอกก็ทำอะไรเราไม่ได้ เราต้องเปลี่ยนค่านิยมของพวกเรา

ถ้าเรากำหนดแผน เป้าหมาย และยุทธศาสตร์ของเราคนอื่นก็มากำหนดให้เราไม่ได้ สิ่งหนึ่งที่อยากให้เราลองทำดูคือ การสร้างเงื่อนไขการให้สวัสดิการเพื่อให้คนในชุมชนยืนด้วยตนเองให้ได้ ซึ่งหลักการบริหารชุมชน มี 3 อย่าง คือ 1) สร้างระบบการมีส่วนร่วมจะช่วยทำให้ชุมชนมีความเข้มแข็งมากขึ้น 2) มีระบบการจัดการ จัดระบบการบริหารจัดการแบบมีส่วนร่วมแล้วชุมชนจะเข้มแข็ง และ 3) การบริหารทุนของชุมชนต้องไม่ทิ้งเรื่องระบบบัญชีและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ทำอย่างไรให้ทุนในชุมชนมากองรวมกันให้ได้ ถ้าทำได้เราก็ไม่ต้องไปยืมภายนอก เงินอยู่ในกระเป๋าของชาวบ้านเยอะ แต่เราจะทำอย่างไรให้ชาวบ้านให้การยอมรับ ถ้ารวมกันได้ก็เชื่อว่าเราจะต่อสู้กับระบบทุนนิยมได้ หรือการสร้างผลิตภัณฑ์ในชุมชนที่ผ่านมา คิดแต่เรือ่งการขาย แต่ไม่คิดเรื่องการใช้ในชุมชน ถ้าจะสร้างระบบเศรษฐกิจและทุนชุมชนได้ก็ต้องเปลี่ยนแนวคิดสร้างการยอมรับของคนในชุมชนให้ได้

นายสิน สื่อสวน รองผู้อำนวยการ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน กล่าวว่า เรื่องระบบเศรษฐกิจและทุน เรามองแต่เรื่องการผลิต การตลาด ซึ่งเป็นแค่ส่วนหนึ่ง แต่ระบบเศรษฐกิจและทุนต้องมองให้กว้างขึ้นกว่าเดิม เช่น ที่ของกำนันบุญศรีเป็นพื้นที่ทำการเกษตร สิ่งที่สำคัญคือเรื่องของน้ำ หรือการสร้างวัฒนธรรมปกป้องที่ไม่ให้คนอื่นมาเอาเปรียบ เศรษฐกิจที่มีอยู่ทั้งดีและไม่ดีต้องดูว่ามีอะไรบ้างที่เข้ามาเกี่ยวข้อง เราต้องดูในลักษณะการเชื่อมโยงในลักษณะร่างแห 

เรื่องคุณธรรมความดีเป็นต้นทุนที่สูงที่สุดของชุมชน แต่เราอาจจะไปเห็นเรื่องมูลค่ามากกว่ามูลค่า สิ่งที่ทำให้ชุมชนของเรามีการยึดโยงคือเรื่องคุณธรรมความดี ภายใต้คุณธรรมความดีมีอยู่ 7 ประการ คือ 1) มีอุดมการณ์ที่จะช่วยยึดโยงหัวใจเราไว้ด้วยกัน 2) มีแผนการ เป็นทิศทางที่จะเดินต่อไป 3) มีวิชาการ เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้าน อยู่บนฐานความรู้ ข้อมูล และวิชาการ 4) มีกระบวนการทำงาน ที่เป็นลำดับขั้นตอนก่อน-หลัง 5) มีกระบวนการเรียนรู้ 6) มีการจัดการ และ 7) มีขบวนการในพื้นที่ ต้องโยงเป็นตำบล จังหวัด ภาค ระดับชาติ ภายในขบวนการทำให้เกิดการเรียนรู้ซึ่งกันและกัน นอกจากโยงกันเองแล้วก็ไปเชื่อมโยงกันคนอื่น ทั้งนี้ การสร้างขบวนการต้องควบคู่ไปกับอุดมการณ์เสมอ  

          ปัจจุบัน พอช. ยังไม่มีคนทำงานที่เชี่ยวชาญเรื่องการจัดการ แต่สิ่งที่ช่วยได้คือ การสร้างกระบวนการเชื่อมโยงให้คนมาเจอกัน เชื่อมโยงพื้นที่ที่ทำเรื่องเศรษฐกิจและทุนชุมชนที่มีการดำเดินงานในพื้นที่ และหาคนมาช่วยเสริมสร้างความสามารถให้กับขบวนของพวกเรา

อย่างไรก็ตาม จากการระดมความคิดเห็นขบวนองค์กรชุมชนมีข้อสรุปในแนวทางการขับเคลื่อนขบวนเศรษฐกิจและทุนชุมชน 10 ประการ 1) ยึดหลักการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน ตามแนวปรัชญาเศรษฐกิจ พอเพียง 2) การพัฒนาระบบเศรษฐกิจและทุนชุมชน อยู่บนฐานของความรับผิดชอบต่อสังคม ทรัพยากร และสิ่งแวดล้อม 3) ให้ความสำคัญกับการวิเคราะห์โครงสร้างระบบเศรษฐกิจของพื้นที่ และการวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนทั้งระยะสั้นและระยะยาว 4) เน้นการพัฒนาคนทั้งให้มีความรู้ด้านการบริหารจัดการเศรษฐกิจและทุนชุมชนและคุณธรรม จริยธรรม ตามหลักการศาสนา 5) เชื่อมโยงและขยายให้เป็นเครือข่ายเศรษฐกิจและทุนชุมชนที่กว้างขวางทั้งในระดับพื้นที่และระดับประเทศ 6) สร้างระบบข้อมูลเศรษฐกิจชุมชน ทั้งระดับพื้นที่และภาพรวม 7) สร้างศูนย์เรียนรู้ด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและทุนชุมชน 8) เชื่อมโยงระบบตลาดสินค้าของชุมชนด้วยกันเองทั้งในภูมิภาคและต่างภูมิภาค 9) พัฒนาระบบมาตรฐานผลิตภัณฑ์และบริการของชุมชน สร้างจุดขายของสินค้าและบริการ เพื่อดึงดูดผู้บริโภคเข้ามาสู่ชุมชน และ 10) ขบวนองค์กรชุมชนร่วมกันสร้างระบบปกป้องสิทธิชุมชนด้านเศรษฐกิจ

ทั้งนี้ ขบวนองค์กรชุมชนมีข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย 1) รัฐมีนโยบายส่งเสริมการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนที่ชัดเจนและต่อเนื่อง โดยการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในทุกระดับ 2) มีกฎหมายรองรับสถาบันการเงินชุมชน เศรษฐกิจและทุนชุมชนให้มีสถานะและบทบาทในการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน 3) ให้หน่วยงานที่เป็นเจ้าของกองทุนต่างๆ ปลดเงื่อนไขของระเบียบที่เป็นข้อจำกัดเพื่อให้เกิดการบูรณาการกองทุนไปสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน และ 4) ให้รัฐปรับเปลี่ยนวิธีการงบประมาณที่สามารถสนับสนุนโดยตรงไปที่ชุมชนได้