หนองหารเป็นแหล่งน้ำธรรมชาติสำคัญที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนมาเป็นเวลานานมาจนถึงทุกวันนี้เป็นอย่างนี้มาหลายชั่วอายุคน

ก่อนหน้านี้สภาพน้ำในหนองหารมีความสะอาดสะอ้านเป็นแหล่งน้ำที่มีความงดงาม มีปลาเวียนว่าย
นกเป็ดน้ำลอยเหนือผิวน้ำคอยจับกินปลากับสัตว์น้ำเป็นอาหาร ชุมชนรอบข้างหนองหารได้ใช้น้ำในการอุปโภค บริโภค หรือแม้แต่ทำการเกษตร เรียกได้ว่ามีการอยู่ร่วมกันกับระบบนิเวศได้อย่างลงตัว ในช่วงแล้งถึงแม้ว่าน้ำจะลดลง แต่ก็ยังพอมีน้ำพอเหลือให้ดำรงชีพอยู่จนถึงหน้าฝน การเปลี่ยนถ่ายน้ำตามธรรมชาติจะทำให้น้ำไม่เน่าเสีย และยังเป็นการตากดินฆ่าเชื้อโรคไปในตัว

พ่อลา ดาโอภา ชาวบ้านท่าวัดเหนือ ตำบลเหล่าปอแดง อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร เล่าว่า ปัจจุบันนี้สภาพของหนองหารเริ่มเน่าเหม็น มีสาเหตุมาจากการทำประตูกั้นน้ำระหว่างหนองหารกับลำน้ำก่ำไหลลงสู่แม่น้ำโขง เรียกว่าประตูน้ำสุระวดี สร้างความเดือดร้อนให้กับชาวบ้านเพราะในช่วงฤดูฝนน้ำจะท้วมขังพืชพันธุ์จนได้รับความเสียหาย มีสาเหตุมาจากประตูเก็บกักน้ำระบายไม่ทัน มิหนำซ้ำพื้นที่หนองหารที่เคยมีอยู่ 40,000 กว่าไร่ยังตอนนี้กินเนื้อที่กว่า 77,014 ไร่ เพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัว ความลึกของหนองหารตอนนี้เฉลี่ยประมาณ 2 เมตร

" หลังจากทำประตูระบายน้ำ ปลาที่แม่น้ำโขงไม่สามารถขึ้นมาวางไข่ได้ถึงแม้รัฐจะทำกระใดปลาโจนแล้วก็ตาม และยังสร้างความเดือดร้อนให้กับชาวบ้านอย่างมหาศาล ชาวบ้านที่อยู่ใต้ประตูระบายน้ำไม่มีน้ำกิน น้ำใช้ นี่ยังไม่นับผลผลิตทางการเกษตร เพราะลำพังจะกินก็ยังไม่มี ไม่เหมือนตอนที่ยังไม่ทำประตูระบายน้ำ ชาวบ้านมีน้ำกินมีน้ำใช้ตลอดทั้งปี "

พ่อลา เล่าต่อว่า เมื่อน้ำไม่สามารถระบายออกได้ยิ่งนานวันนานปีเข้าจึงทำให้น้ำตื้นเขิน มิหนำซ้ำยังมีผักตบชวาขึ้นเต็มหนองหารทำให้เกิดการทับทมของซากพืชซากสัตว์จนกลายเป็นสนิมและโคนตม ซ้ำร้ายกว่านั้นยังมีการปล่อยน้ำเสียลงหนองหาร ทั้งที่ยังไม่มีการบำบัด ประกอบกับการทำเกษตรของชาวบ้านที่ใช้สารเคมีในการปราบศตรูพืช ยิ่งทำให้เกิดปัญหาตามมาเป็นเงาตามตัว จำนวนปลาที่มีอยู่ลดน้อยถอยลง จากการวิจัยก็ยังพบว่าในท้องของปลายังพบสารเคมีตกค้างอยู่เป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งปลาช่อน

ตอนนี้ทางกรมโยธาฯ ต้องนำรถเข้ามาลอกผักตบชวาและดูดเอาสนิม โคลนตมออกจากหนองหาร ซึ่งไม่ใช่เรื่องง่ายเลย เพราะหนองหารออกจะกว้างใหญ่ไพศาล คาดกันว่าอีกหลายสิบปี เมื่อถึงเวลานั้นหนองหารคงจะเหลือแต่ตำนาน

พ่อวิเทพ ทับทิม ชาวบ้านแมด ตำบลดงชน อำเภอเมือง จังหวัดสกลนครบอกว่า ปัญหาของหนองหารยังไม่จบเพียงแค่นี้ เพราะหนองหารที่เพิ่มขึ้นกว่าเท่าตัวหลังจากที่ทำประตูระบายน้ำ ทางรัฐมีการออกพระราชกฤษฎีกา ว่าให้หนองหารเป็นสมบัติของชาติ โดยยึดเอาพื้นที่น้ำท้วมถึงเป็นเขตแดน ซึ่งคลอบคลุมเนื้อที่ทำกินของชาวบ้านรอบหนองหารโดยที่ชาวบ้านไม่รู้ตัว

เมื่อชาวบ้านเริ่มรู้ตัวว่าไม่ได้รับความเป็นธรรม จึงขอให้ภาครัฐทบทวนการออกเอกสารสิทธิ์ใหม่ แต่ไม่ได้ผล จนกลายมาเป็นประเด็นโต้เถียงกันเพราะต่างฝ่ายต่างคิดว่าตัวเองถูก โดยรัฐบอกว่าชาวบ้านบุกรุกที่ของรัฐแต่ชาวบ้านก็บอกว่ารัฐเป็นคนบุกรุกที่ทำกินของชาวบ้าน

จากหลักฐานการอยู่อาศัย และวัดวาอาราม ระบุชัดเจนว่าชาวบ้านก่อตั้งถิ่นฐาน มานับหลายร้อยปีที่มีประวัติศาสตร์ที่สืบค้นได้ ชาวบ้านจึงรวมตัวกันต่อสู้เรียกร้องมาเป็นเวลานาน ซึ่งเป็นที่น่าสังเกตุว่าที่ดินบางแปลงที่ติดกับหนองหารและเป็นของคนมีเงินทอง กลับสามารถออกเอกสารสิทธิ์ในที่ดินได้ทั้ง ๆ ที่เป็นดินผืนเดียวกันกับของชาวบ้าน การต่อสู้ไม่ว่าจะเป็นเรื่องน้ำและเรื่องเอกสารสิทธิ์ในที่ดิน ถือเป็นเรื่องเดียวกันเพราะผลกระทบที่ได้รับถือว่าชาวบ้านเป็นฝ่ายที่เสียเปรียบอยู่วันยังค่ำ

น้ำที่หนองหารทุกวันนี้ แม้จะมีมากกว่าเดิม แต่ก็ไม่สามารถใช้ประโยชน์ได้ ถือว่าเป็นสิ่งที่น่าเสียดาย และน่าสงสารคนจนๆที่ไม่รู้อี่โหน่อี่เน่ กลับต้องพลอยเดือดร้อนเพียงแค่ความคิดของคนเพียงไม่กี่คน