หลายคนที่มาเยือนป่าต้นน้ำแม่ลาว มักจะพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า ป่านี้เต็มไปด้วยมลเสน่ห์แห่งขุนเขาที่สูงเฉียดฟ้าและอากาศที่เย็นสบายอยู่ตลอดทั้งปี ส่วนป่าไม้ที่เกิดขึ้นตามภูเขา บางต้นมีอายุนับร้อยๆปี หรือมากกว่า 4-5 คนโอบ ยังหลงเหลืออยู่อย่างกระจัดกระจาย ทำให้มวลชีวภาพได้พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน
ท่ามกลางป่าเขาลำเนาไพร ห่างไกลจากความเจริญทางด้านวัตถุ ยังมีชุมชนเล็กๆดำเนินชีวิตไปตามวิถีทางธรรมชาติมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตาทวด สามารถมีกินมีใช้อยู่ได้ในชุมชนโดยแทบไม่ต้องต่อสู้ดิ้นรนมากนัก แม้ยามเจ็บไข้ได้ป่วย ก็มีสมุนไพรช่วยรักษา ไม่จำเป็นต้องย่างกายออกมาต่อสู้กับโลกภายนอก
นายสุการณ์ แสงเคลือบ หนุ่มวัยเพียง 30 ปีต้นๆ ซึ่งเป็นผู้ที่ได้รับการถ่ายทอดความรู้เรื่องสมุนไพรมาจากผู้เฒ่าแห่งบ้านแม่โถ ต.แม่เจดีย์ใหม่ อ.เวียงป่าเป้า จ.เชียงราย บอกว่า เมื่อยามเจ็บไข้ได้ป่วย หรือเกิดโรคภัยไข้เจ็บ พวกเราก็ไม่เคยเกรงกลัว เพราะเรามีร้านยาสมุนไพรที่กว้างใหญ่ไพศาลกับหมอยาโบราณประจำสถานี คอยดูแลรักษาผู้ป่วยให้หายจากโรคภัยไข้เจ็บ ร้านยาสมุนไพรแห่งนี้รับได้ทั้งผู้ป่วยใน ป่วยนอก ป่วยหนักป่วยเบา ชาวบ้านอย่างเราๆจึงไม่เคยเกรงกลัว แม้ไม่มีบัตรทอง 30 บาท ก็สามารถเข้ามารักษาได้ทุกโรค โดยไม่ต้องเสียสตางค์แม้แต่บาทเดียว
ในเขตป่าต้นน้ำแม่ลาว มียาสมุนไพรนับพันๆ หลังเดินทางกลับจากเก็บเมี่ยงตอนเย็นๆ ผมก็แวะร้านยาสมุนไพรธรรมชาติอยู่เป็นประจำ เพื่อศึกษาถึงสรรพคุณของสมุนไพรแต่ละชนิด ว่าสามารถรักษาโรคอะไรได้บ้าง ลักษณะรูปร่างของตัวสมุนไพรเป็นอย่างไรหลังจากที่ได้ยินคนเฒ่าคนแก่พูดถึงลักษณะยาสมุนไพรให้ฟัง บางทีก็เก็บมาถามคนเฒ่าคนแก่ก็มี
อย่างเช่น “เป้าเลือด” สรรพคุณแก้โรคสีดวงทวารหรือท้องขึ้น ชอบเกิดขึ้นตามลำธาร ลำต้นเป็นเถาวัลย์ หัวจะโผล่ขึ้นมาเหนือดิน นอกจากนี้ยังสามารถช่วยสมานแผลในกระเพาะอาหารได้อีกด้วย ส่วนพญาเสือโคร่ง จะเป็นต้นไม้ขนาดใหญ่ มีกลิ่นเหมือนกับน้ำมันมวย ใช้แก้ปวดเมื่อย คลายเส้น หลังจากพักฟื้นจากอาการไข้ จะทำให้ร่างกายฟื้นได้เร็วมาก
“ตอนนั้นหลังจากผมหายป่วยใหม่ๆมีอาการเพลียมาก จึงลองให้แม่บ้านเอามาต้มให้กิน เพียงแค่วันสองวันเห็นผล สามารถทำงานได้ตามปรกติ”
นอกจากนี้ยังมีห้อเลือดละลาย มะแว้งขม มะแข้งขม มะก่อ และหมากอ้า ส่วนรางจืด ใช้ถอนพิษได้ทุกอย่าง ไม่ว่าจะเมาก็สามารถแก้แฮ้งได้ เมื่อกินเข้าไปแล้วจะทำให้เราปัดสวะบ่อยขึ้น แล้วสารพิษก็จะถูกขับออกมาทางปัดสวะ ยิ่งคนที่ฉีดยาฆ่าแมลงบ่อยๆ ให้เอามาต้มกินขับพิษออกดีมาก ด้านโด่ไม่รู้ล้ม มันขับเสมหะออกจากลำคอ คนที่เป็นหวัดเรื้อรัง หากกินติดต่อกันจะทำให้หายขาดได้ ประโยชน์ของสมุนไพรเป็นทั้งยารักษาโรคและเป็นทั้งดอกไม้สวยงามประดับผืนป่าให้มีชีวิตชีวา
ที่ผ่านมาเคยมีคนจากต่างท้องที่เข้ามาเก็บพืชสมุนไพรแห่งนี้ เขาเข้ามากันแต่ละทีเป็นรถหกล้อแล้วนำพืชสมุนไพรออกไปหลายชนิด คนละ 2-3 ถุงปุ๋ย จนทำให้สมุนไพรมีจำนวนลดน้อยลง ต่อมาพวกเราห้ามไว้ไม่ให้คนภายนอกเข้ามาเก็บพืชสมุนไพรอย่างเด็ดขาด แต่ถ้าเข้ามาเพื่อนำไปรักษาโรคเราจะไม่ว่า แต่ถ้าเห็นใครเก็บออกไปขายเราจะจับตัวนำส่งเจ้าหน้าที่อุทยานทันที เนื่องจากจะทำให้พืชสมุนไพรสูญพันธุ์ได้
พืชสมุนไพรยังเป็นแหล่งเรียนรู้ให้นักศึกษาจากวิทยาลัยต่างๆในเขตภาคเหนือ ได้เข้ามาวิจัยถึงสรรพคุณของตัวยา และนำไปขยายพันธุ์แล้วแจกจ่ายให้กับชาวชุมชนอื่นๆ ตลอดจนนำไปถ่ายทอดเป็นภูมิปัญญาให้กับเยาวชนได้รู้จักประโยชน์ของพืชสมุนไพร
สมุนไพรจึงเป็นทรัพยากรทางธรรมชาติของคนต้นน้ำแม่ลาว ที่ชาวบ้านได้ช่วยกันรักษาไว้ มันเป็นพลังแห่งภูมิคุ้มกันโรคต่างๆที่ได้รับการถ่ายทอดมาจากของพ่อแม่ อีกทั้งยังคงไว้ซึ่งร้านยาสมุนไพรกับหมอยาโบราณรักษาโรคอย่างถูกวิธี ที่อยู่คู่กันกับผืนป่ามาช้านาน
นอกจากสมุนไพรแล้วบริเวณต้นน้ำลาวแห่งนี้ยังอุดมไปด้วยพืชพรรณนานาชนิดที่เป็นทั้งแหล่งอาหารและเป็นที่อยู่อาศัยของผู้คนที่รู้คุณค่าของมัน จะเห็นได้จากพื้นที่ป่าต้นน้ำแม่ลาวที่นี่ ธรรมชาติได้แบ่งแยกเอาไว้อย่างชัดเจน มีพันธุ์ไม้ที่เปลี่ยนแปลงไปตามระดับความสูงของภูมิประเทศมากมาย เช่น ในระดับพื้นราบจะเป็นป่าไผ่และป่าเบญจพรรณ พื้นที่ป่าระดับนี้เป็นป่าโปร่ง มีอาหารธรรมชาติในช่วงฤดูฝน เช่น หน่อไม้ หนอนไม้ไผ่ นอกนั้นยังมีเห็ดเกิดขึ้นหลายชนิด ทั้งเห็ดโคน เห็ดเผาะ เห็ดน้ำหมาก เห็ดผึ้งหรือเห็ดปลวก ฯลฯ ชาวบ้านได้ใช้ประโยชน์จากป่านี้เป็นกองกำลังทางอาหาร หรือเรียกว่า “ป่าสวนครัว” ดังนั้นป่าจะมีเสน่ห์อยู่ได้ก็ต้องมีอาหารมีดอกไม้ป่าให้ทั้งคนและสัตว์ป่าได้เชยชม
ขยับความสูงขึ้นมาอีกระดับจะเป็นป่าดงดิบ ป่าเต็งรังและป่าสน เป็นที่อยู่ของสัตว์ป่านาๆชนิด ได้พักพิงอาศัยและหาอาหารจากลูกไม้ ส่วนป่าดิบเขา เป็นป่าที่ช่วยในการก่อเกิดของต้นน้ำ ลำธาร เนื่องจากเป็นป่าดิบชื้นและเขียวชอุ่มอยู่ตลอดทั้งปี จึงสามารถดูดซับเก็บกักน้ำเอาไว้ในช่วงหน้าฝน แล้วค่อยคายน้ำออกมาจนเกิดเป็นตาน้ำ ไหลมาตามซอกหุบเขาเป็นสายธารมารวมกันหลายสายจนเป็นสายน้ำ ให้คนทั้งต้นน้ำและพื้นล่างได้ใช้ประโยชน์มากมาย
ส่วนบริเวณที่เป็นหุบห้วย จะปกคลุมไปด้วยต้นไม้อยู่อย่างหนาแน่นทั้งไม้ยืนต้นและไม้พื้นล่าง เช่น ไม้จำพวกยาง เต็งรัง สนภูเขา ส่วนชนิดของต้นไม้ที่พบเป็นพืชชั้นล่างที่เด่นๆได้แก่ กล้วยป่า เฟิร์น และหญ้าที่เกิดขึ้นตามชายน้ำ และผักริมน้ำให้สัตว์ป่าและคนได้พึ่งพาอาศัย
หลายคนที่มาเยือนป่าต้นน้ำแม่ลาว มักจะพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า ป่านี้เต็มไปด้วยมลเสน่ห์แห่งขุนเขาที่สูงเฉียดฟ้าและอากาศที่เย็นสบายอยู่ตลอดทั้งปี ส่วนป่าไม้ที่เกิดขึ้นตามภูเขา บางต้นมีอายุนับร้อยๆปี หรือมากกว่า 4-5 คนโอบ ยังหลงเหลืออยู่อย่างกระจัดกระจาย ทำให้มวลชีวภาพได้พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกัน
เมื่อมีคนอยู่ป่า จะดูแลป่าอย่างไรให้ยั่งยืนนั้น ชุมชนจึงได้รวมตัวกันเพื่อปกป้องผืนป่า ซึ่งในช่วงเวลา 10 กว่าปีที่ผ่านมา คนต้นน้ำแม่ลาวได้เข้ามาทำงานกันเป็นเครือข่าย มีการแต่งตั้งคณะทำงานเพื่อมาดูแลป่าต้นน้ำ และจัดเวรยามรักษาการออกลาดตระเวนตามแนวป่าอยู่เป็นประจำ จากนั้นก็มีการออกเป็นกฎระเบียบมาใช้ร่วมกัน
ที่ผ่านมาคนต้นน้ำแม่ลาวเป็นคนมีน้ำใจ หากมีกิจกรรมทำร่วมกันก็จะมาช่วยเหลือเกื้อกูลกันเสมอ เช่น ทำแนวกันไฟ ประปาภูเขา และในการทำกิจกรรมแต่ละครั้งชาวบ้านจะเอาข้าวปลามากินร่วมกันจนเป็นวัฒนธรรมไปแล้ว
ด้วยเหตุนี้ เราจึงได้เห็นผืนป่าต้นน้ำแม่ลาวที่ยังเขียวขจี ตราบใดที่เรายังมีลมหายใจ เราจะต่อสู้เพื่อผืนป่า เสมือนดั่งคนในครอบครัว
