ชุมชนตลุกมะไฟ ต.แม่เปิน กิ่งอ.แม่เปิน จ.นครสวรรค์ เป็นเพียงหมู่บ้านเล็กๆที่คนทั่วไปยังไม่คุ้นชื่อ ทว่าหมู่บ้านนี้มีดีพอที่จะดึงดูดให้คนที่มีใจใฝ่รู้เรื่องการทำเกษตรอินทรีย์แบบครบวงจร ต้องเดินทางไปเรียนรู้แม้ระยะทางจะห่างไกลก็ต้องดั้นด้นมาให้ถึง

 สองข้างทางก่อนถึงหมู่บ้านตลุกมะไฟเขียวขจีไปด้วยต้นไม้ขึ้นอยู่ตามสันเขารอบหมู่บ้าน ส่วนพื้นล่างมีพืชผลทางการเกษตรของชาวบ้านขึ้นอย่างสมบูรณ์รอวันเวลาเก็บเกี่ยวในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า มันเป็นเสมือนดั่งหนังตัวอย่างก่อนที่จะได้พบกับเรื่องราวจริงๆก่อนถึงที่หมาย

 พี่สุด ลำภา ประธานเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนบ้านเขาแหลม กล่าวว่า อันที่จริงหมู่บ้านตลุกมะไฟ เคยเป็นผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์ ชาวบ้านเริ่มต้นชีวิตอยู่กันอย่างพอเพียง ดินมีแร่ธาตุอาหารมากมาย จนกระทั่งชาวบ้านเริ่มรู้จักนำสารเคมีเข้ามาเพาะปลูก แรกๆได้ผลผลิตเต็มเม็ดเต็มหน่วยดี หลายๆปีต้องเพิ่มปริมาณการใช้เคมีกันอย่างเข้มข้น เกิดเป็นหนี้สินรุงรัง สุขภาพร่างกายอ่อนแอ สิ่งแวดล้อมเป็นพิษ สิ่งเหล่านี้จึงเป็นสาเหตุให้ชาวบ้านได้หันกลับมาทบทวนกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นอีกครั้ง

หลังจากที่ได้ไปศึกษาดูงานจากหลายๆพื้นที่ เมื่อปี 2538 และเป็นจุดเริ่มต้นที่หันมาสนใจเรื่องการทำเกษตรอินทรีย์ ตั้งแต่การทำปุ๋ยอินทรีย์ น้ำหมักชีวภาพ ทุกอย่างที่เกี่ยวกับสารอินทรีย์ แล้วนำกลับไปทดลองใช้ในแปรงจำนวน 1 ไร่ใช้เวลาเป็นปีดินจะร่วนทรุยน้ำซึมได้ง่ายปลูกพืชงอกงามดีเพราะมีธาตุอาหาร

 จากจุดเริ่มต้นเล็กๆเมื่อ 12 ปีที่ผ่านมา ปัจจุบันนี้มีชาวบ้านให้ความสนใจแล้วรวมกันตั้งเป็นเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนบ้านเขาแหลม มีสมาชิกกว่า 600 กว่าคน มีหน่ายงานภาครัฐ เอกชน สถาบันการศึกษา ต่างเข้ามาเรียนรู้อยู่ตลอดเวลา

พี่สุดบอกอีกว่า หัวใจสำคัญในการทำเกษตรอินทรีย์คือการผลิตสารอินทรีย์ใช้เอง ดังนั้นหัวเชื้อจุลินทรีย์เป็นส่วนผสมที่ขาดไม่ได้และต้องใช้ในปริมาณมาก แต่หัวเชื้อจุลินทรีย์มีราคาแพง โดยสร้างปัญหาต่อเนื่องให้กับเครือข่ายฯมาโดยตลอด พวกเราจึงได้คิดค้นหาวิธีที่จะช่วยลดรายจ่ายจากการซื้อหัวเชื้อจุลินทรีย์ การนำภูมิปัญญาของผู้เฒ่าผู้แก่ในชุมชนมาใช้ นั่นก็คือการเพาะเชื้อราใบไม้สีขาวซึ่งเป็นเชื้อจุลินทรีย์พื้นบ้านที่มีประโยชน์ต่อการเพาะปลูกมาก

“เชื้อราใบไม้สีขาวมีลักษณะเป็นปุยสีขาวอาศัยอยู่ตามเศษซากพืช ทำงานร่วมกับมด ปลวก ไส้เดือน ช่วยย่อยสลายอินทรียวัตถุให้กลายเป็นธาตุอาหารของพืช ชุบชีวิตดินให้เป็นเหมือนป่าเปิดใหม่ มีธาตุอาหารที่สมบูรณ์ พบได้ตามป่าชื้นที่ไม่มีไฟไหม้ น้ำท่วมไม่ถึง อากาศถ่ายเทได้สะดวก ส่วนใหญ่แล้วเราพบเห็นเชื้อจุลินทรีย์มากที่สุดในใต้ต้นไผ่ เพราะรากของไผ่มีรสหวานเป็นอาหารของเชื้อจุลินทรีย์” พี่สุดบอก และว่า

 “การดับจับเชื้อจุลินทรีย์ไม่ยุ่งยากอย่างที่คิด เริ่มจากการเปิดดูตามต้นไผ่หากพบราใบไม้สีขาว ให้นำข้าวหุงพอสุกๆดิบๆทิ้งไว้ให้เย็น ตักใส่กล่องหรือกะลามะพร้าวปิดด้วยกระดาษขาว แต่ต้องเลือกกระดาษที่ไม่ปนเปื้อนสารเคมี จากนั้นมัดปากกล่องให้สนิทนำไปวางไว้ใกล้ๆกับเชื้อราใบไม้สีขาวใต้ต้นไผ่ เชื้อราใบไม้สีขาวจะเจาะเข้าไปกินข้าวในกล่องเอง

การดักจับเชื้อราใบไม้สีขาวถ้าจะให้ดีต้องจับช่วงหน้าหนาวหรือหน้าแล้ง ที่สำคัญทุกขั้นตอนต้องทำด้วยความสะอาด มิฉะนั้นเชื้อราสีแดงหรือสีดำซึ่งเป็นเชื้อราที่ไม่มีประโยชน์จะเข้าไปกิน เมื่อวางกับดักครบกำหนด 4 วันให้เปิดกล่องดูหากพบเชื้อราใบไม้สีขาว แสดงว่าการดักจับหัวเชื้อจุรินทรีย์ได้ผลร้อยเปอร์เซ็นต์”

 เมื่อได้เชื้อราใบไม้สีขาวแล้วให้นำมาผสมกับน้ำตาลสีรำคลุกเคล้าให้เข้ากันปิดฝาให้สนิท นำไปเก็บไว้ในที่ร่มไม่ให้โดนฝนหรือแสงแดด ทิ้งไว้ประมาณ 7 วัน นำมาผสมกับน้ำสะอาดพอประมาณบีบเอาแต่น้ำหัวเชื้อจุลินทรีย์ กรองเอาแต่น้ำซึ่งจะมีสีน้ำตาลเข้มที่เป็นหัวเชื้อจุลินทรีย์อย่างดี หัวเชื้อจุลินทรีย์ที่ได้สามารถนำไปเป็นส่วนผสมในการทำปุ๋ยอินทรีย์บำรุงดิน สารไล่แมลง สารป้องกันเชื้อรา ฮอร์โมนสารเร่งการเจริญเติบโต

นางอัมพร บุตราช รองประธานเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนบ้านเขาแหลม บอกว่า จากการที่เราใช้หัวเชื้อจุลินทรีย์ไปเป็นส่วนผสมการทำแล้วจึงนำไปใส่นาข้าว สวนผลไม้ ผักสวนครัว ฯลฯ โดยเฉพาะเมื่อนำไปใส่ไร่ข้าวโพด โดยเริ่มตั้งแต่การเตรียมดินแล้วรองพื้นด้วยปุ๋ยอินทรีย์บำรุงดินตามด้วยหยอดเมล็ดพันธุ์ เมื่อข้าวโพดงอกเป็นลำต้นให้หยอดปุ๋ยอินทรีย์บำรุงดินลงไปอีกประมาณ 3-4 ครั้ง ข้าวโพดจะงามมากแต่ใบไม่เขียว ลำต้นแข็งแรง แล้วฉีดด้วยฮอร์โมนเร่งการเจริญเติบโตและสารไล่แมลงประมาณ 3 ครั้ง จนถึงเก็บเกี่ยวข้าวโพดจะได้น้ำหนักดี รสชาดอร่อย เป็นที่ยอมรับของตลาดมาก

 “นอกจากนี้เรายังนำหัวเชื้อจุลินทรีย์ไปเป็นส่วนผสมของสารดับกลิ่น โดยมีส่วนผสมของมะกรูด น้ำตาลสีรำ หมักทิ้งไว้ประมาณ 5 0วันแล้วนำมาเติมน้ำสะอาดพอประมาณทิ้งไว้อีก 2-3 เดือน กรองเอาแต่น้ำ เท่านี้ก็ได้น้ำยาดับกลิ่นแล้ว จากนั้นก็นำไปล้างห้องน้ำ เทลงแหล่งน้ำเสีย นำไปซักผ้าหรือผสมน้ำล้างจานได้ผลดีเยี่ยม” นางอัมพร บอก

การดักจับเชื้อราใบไม้สีขาวมาทำเป็นหัวเชื้อจุลินทรีย์นั้น เป็นวิธีที่ง่ายๆอีกวิธีหนึ่งในการนำเอาความรู้จากภูมิปัญญาท้องถิ่นไปผสมผสานกับวิถีทางธรรมชาติจนเกิดประโยชน์ การดักจับเชื้อจุลินทรีย์พื้นบ้านที่ศูนย์เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนบ้านเขาแหลมจึงเป็นตัวอย่างที่น่าเรียนรู้และนำไปปรับใช้ในชุมชนอื่นๆ ต่อไป