พื้นที่ชุ่มน้ำทุ่งสามร้อยยอด กิ่งอำเภอสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตอย่างมหาศาล เพราะพื้นที่แห่งนี้เป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำจืดที่หลากหลาย ก่อเกิดเป็นห่วงโซ่อาหารที่สำคัญ เป็นพื้นที่พักผ่อนหย่อนใจและแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่เหมาะสมสำหรับผู้ที่มีใจรักธรรมชาติ

พื้นที่ชุ่มน้ำเป็นระบบนิเวศที่มีคุณค่าและความสำคัญต่อวิถีชีวิตทั้งมนุษย์ พืช และสัตว์ ทั้งทางนิเวศวิทยา เศรษฐกิจ สังคมและการเมือง ทั้งในระดับท้องถิ่น ระดับชาติ และระดับนานาชาติ คุณประโยชน์ที่พึงมีพึงได้รับจากพื้นที่ชุ่มน้ำนั้นจึงมีคุณค่ามหาศาล

นายสมศักดิ์ มาคล้าย ที่ปรึกษากลุ่มอนุรักษ์ทุ่งสามร้อยยอด บอกว่า ในอดีตทุ่งสามร้อยยอดจะใช้เป็นแหล่งอาหารหล่อเลี้ยงชีวิตของคนในชุมชน ในฤดูแล้งน้ำลดชาวบ้านใช้เป็นที่เลี้ยงสัตว์ซึ่งเป็นอาชีพดั่งเดิมมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ส่วนฤดูฝนชาวบ้านจะมีอาชีพจับปลาขายและทำนาโดยอาศัยน้ำฝนจากธรรมชาติ

ทุ่งสามร้อยยอดตั้งอยู่ตามแนวเขาสามร้อยยอดทั้งเทือก มีเนื้อที่กว่า 20,000 กว่าไร่ ครอบคลุม 3 อำเภอ คือ กิ่งอำเภอสามร้อยยอด อำเภอปรานบุรี อำเภอกุยบุรี ด้านทิศตะวันออกมีเทือกเขาสามร้อยยอดกั้นระหว่างท้องทุ่งกับทะเล ส่วนทิศใต้จะติดกับทะเล โดยภาพรวมทั้งหมดจึงเป็นน้ำกร่อยมากกว่าน้ำจืด

ความลงตัวระหว่างชุมชนกับทรัพยากรธรรมชาติดำเนินไปได้อย่างกลมกลืนมายาวนาน ทั้งวิถีชีวิตการทำมาหากิน ที่อยู่อาศัย วัฒนธรรมการอยู่ร่วมกันของชุมชน แต่วันนี้ทุ่งสามร้อยยอดเปลี่ยนไป

การที่ทุ่งสามร้อยยอดเปลี่ยนไปและต้องได้รับการแก้ไขโดยเร็ว เป็นเพราะชุมชนเติบโตมากขึ้นจึงเกิดเป็นชุมชนขยายต้องใช้ประโยชน์ในที่ดิน ทำให้ชาวบ้านรุกที่เข้ามาสร้างที่อยู่อาศัยกันมาก อีกทั้งมีนายทุนเข้ามากว้านซื้อที่ดินของชาวบ้านเสนอราคาแพงๆ แล้วนำเอาเอกสารสิทธิ์เข้ามาครอบครองกันเองโดยไม่มีหน่วยงานรัฐเข้ามาคัดค้านการกระทำของนายทุนกลุ่มนี้ ทำให้พื้นที่ทุ่งสามร้อยยอดลดน้อยลง ทั้งๆที่เมื่อก่อนทุ่งสามร้อยยอดคือเป็นทุ่งสาธารณะก็ว่าได้ ส่วนการทำนากุ้งที่เข้ามาตามกระแส เมื่อจับกุ้งแล้วการปล่อยน้ำเสียลงทุ่ง ทำให้น้ำมีระดับความเค็มมากกว่าธรรมชาติกำหนดไว้ จึงเกิดผลกระทบต่อระบบนิเวศ นอกจากนี้ยังมีการลักลอบปล่อยน้ำเสียของโรงงานใกล้เคียงลงสู่ทุ่ง ทำให้ปู ปลาและพืชบางชนิดตายลงไป ทุกปัญหาทั้งหมดนี้จึงจำเป็นต้องเร่งดำเนินการแก้ไขโดยด่วน

การรวมตัวกันในท้องถิ่นของตนย่อมมีสิทธิในทุกๆเรื่อง ดังนั้นการฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่นทั้งจารีตประเพณี ภูมิปัญญา วัฒนธรรมอันดีงาม การมีส่วนร่วมในการจัดการ บำรุงรักษาและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้อยู่อย่างสมดุลและยั่งยืนจึงเป็นทางออกที่เหมาะสมที่สุด

นายสมศักดิ์ บอกถึงทางออกของปัญหาว่า ชุมชนที่อาศัยอยู่รอบๆทุ่งสามร้อยยอดได้เล็งเห็นถึงความสำคัญ จึงมานั่งคุยกันเรื่องการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และเพื่อให้ชุมชนมีแรงทัดทานต่ออำนาจภายนอก จึงได้ก่อตั้งเป็นองค์กรชุมชนขึ้น ภายใต้ชื่อ “กลุ่มอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ชุมน้ำทุ่งสามรอยยอด” โดยมีชาวบ้านใกล้เคียงที่มีใจอนุรักษ์ หวงแหนทรัพยากรธรรมชาติ มาเปิดเป็นเวทีแลกเปลี่ยนความคิดเห็นร่วมกัน เพื่อหาทางออกของปัญหาและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรท้องถิ่นตนอย่างเป็นระบบ ควบคู่ไปกับการพัฒนาท้องทุ่งให้เกิดประโยชน์อย่างยั่งยืน
การช่วยเหลือ การร่วมแรงร่วมใจ ทำประชาคมร่วมกัน ทำให้ไม่ต้องทะเลาะกันเอง และมีคณะกรรมการเข้าไปตรวจสอบ คอยเป็นคนกลางคอยเชื่อมประสาน ทำให้ชุมชนรอบทุ่งสามร้อยยอดเกิดความสามัคคี เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ แบ่งปันการใช้ทรัพยากรธรรมชาติได้อย่างไม่เบียดเบียนกัน

กลุ่มอนุรักษ์ทุ่งสามร้อยยอดยังสามารถขยายความร่วมมือไปยังภาครัฐ ภาคเอกชน เสริมสร้างเยาวชนร่วมทำกิจกรรมการอนุรักษ์ เพื่อมีจิตสำนึกรักทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การร่วมแรงร่วมใจกัน ทำให้พื้นที่ชุ่มน้ำกลับมาฟื้นตัวอีกครั้ง ส่งผลให้ความหลากหลายของสิ่งมีชีวิต

“วัชพืชในทุ่งสามร้อยยอดจึงกลับมาเจริญเติบโตและเป็นห่วงโซ่อาหารให้กับสิ่งมีชีวิต และเป็นทั้งบ้าน เป็นทั้งแหล่งอาหาร อย่างเช่น ต้นอ้อ แขม ธูปฤาษี แห้วทรงกระเทียม วัชพืชจำพวกนี้เวลาเน่าเปื่อยจะเป็นอาหารของปลากินพืช สังเกตได้ปลากินพืชจะมีปริมาณมาก พอปลากินพืชเพิ่มปริมาณมากจะทำให้ปลากินเนื้อเพิ่มปริมาณขึ้นไปตามกัน รวมทั้งสิ่งมีชีวิตต่างๆจะมีสัดส่วนที่พอเหมาะในรูปแบบของระบบนิเวศ เกิดความกลมกลืน เป็นวงจรชีวิตตามธรรมชาติที่ได้กำหนดเอาไว้”

พลังของชุมชนเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ ดังนั้นปัญหาที่หมักหมมมานาน หากชุมชนมีส่วนร่วมในการแก้ไข ปัญหาต่างๆที่มีอยู่ย่อมถูกคลี่คลายไปในทางที่ดี อีกทั้งยังเป็นการก่อเกิดการทำกิจกรรมร่วมกันในชุมชน

นายโชคดี ทองโปร่ง ประธานกลุ่มอนุรักษ์ทุ่งสามร้อยยอด กล่าวว่า หลังรวมกลุ่มกันอนุรักษ์ จึงช่วยกันออกสำรวจและเฝ้าสังเกตการณ์ โดยใช้ภูมิปัญญาชาวบ้านในการแบ่งสรรพื้นที่ใช้ประโยชน์ พื้นที่อนุรักษ์อย่างชัดเจน โดยจะดูถึงความเหมาะสมเป็นหลัก การที่ชุมชนมีใจในการอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างซื่อสัตย์ ทุ่งจึงเป็นตัวเอื้อเฟื้อให้คนทุกอาชีพสามารถอยู่ร่วมกันได้โดยไม่เบียดเบียนกันและกัน

ส่วนกิจกรรมที่เกิดขึ้นหลังจากที่ชุมชนร่วมกันอนุรักษ์มีอย่างหลากหลาย และเป็นกิจกรรมที่สอดคล้องกับการอนุรักษ์แทบทั้งสิ้น เช่น กิจกรรมการอนุรักษ์บึงบัว เพื่อให้ปลามีที่หลบภัย กิจกรรมการเฝ้าระวังและรักษาคุณภาพน้ำ ในเขตอนุรักษ์จะปักป้ายไว้ห้ามมีการล่าสัตว์กันตลอดทั้งปี แบ่งโซนการอนุรักษ์ตามธรรมชาติอย่างชัดเจน การจัดการขยะมูลฝอยเพื่อรักษาทัศนียภาพที่น่ามอง อีกทั้งยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์เพื่อเสริมรายได้ให้กับชุมชน

จากที่มีการอนุรักษ์ทำกิจกรรมร่วมกัน เมื่อเฝ้าสังเกตถึงความเปลี่ยนแปลง ทุ่งสามร้อยยอดมีผลต่อการเพิ่มขึ้นของจำนวนสัตว์น้ำได้อย่างชัดเจน อีกทั้งยังมีนกต่างถิ่นอพยพเข้ามาหากิน ระบบนิเวศน์ต่างๆเปลี่ยนไปในทางที่ดี นี่คือผลของการดูแลเอาใจใส่ทรัพยากรธรรมชาติ

ทรัพยากรธรรมชาติจะยั่งยืนและคงอยู่ได้นั้น ชุมชนที่อยู่ใกล้เคียงกับธรรมชาติย่อมมีสิทธิกำหนดและตัดสินใจในทุกๆเรื่องโดยอยู่ภายใต้การทำประชามติร่วมกันของคนในชุมชน ที่สำคัญเงื่อนไขทุกอย่างจะต้องขึ้นอยู่กับคนในชุมชนเป็นหลัก

อาจารย์เชวง วชิรภัทรกุล ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านคอกช้างพัฒนา ให้เหตุผลว่า การเข้ามาของอนุสัญญาแรมซาร์ (Ramsar) หรืออนุสัญญาว่าด้วยพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ ได้สนใจให้พื้นที่ชุ่มน้ำทุ่งสามรอยยอดเป็นพื้นที่อนุรักษ์ ชุมชนยังไม่ได้ตัดสินใจและยังไม่พร้อมในเรื่องนี้ เพราะข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ชัดเจน การกำหนดพื้นที่ชาวบ้านจะได้ประโยชน์หรือเสียประโยชน์อย่างไรก็ยังไม่รู้
การที่แรมซาร์ไซต์ (Ramsar site) สนใจพื้นที่ทุ่งสามร้อยยอดเป็นเขตอนุรักษ์นั้นชาวบ้านทราบซึ่งใจ หากแต่ชาวบ้านมีข้อต่อรองว่าการกำหนดพื้นที่ชุมชนจะขอเป็นผู้กำหนดเอง ไม่ใช่ให้คนอื่นมาเป็นผู้กำหนด ฉะนั้นการจะประกาศต้องดูถึงความเหมาะสม เราจึงเชิญทางกรมอุทยานแห่งชาติทุ่งสามร้อยยอด โรงเรียน องค์การบริหารส่วนตำบลไร่เก่า กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ชาวบ้าน และหน่วยงานต่างๆที่เกี่ยวข้อง มาช่วยกันแสดงความคิดเห็นร่วมกัน

ซึ่งในส่วนของชุมชนคิดว่าภัยภายนอกที่เรายังมองไม่เห็นน่าจะมีองค์กรหนึ่งองค์กรใดเข้ามาหนุนเสริม แต่เมื่อประกาศแล้วชาวบ้านเสียประโยชน์ก็ไม่ยอมให้ประกาศเด็ดขาด แต่เมื่อประกาศแล้วชุมชนได้ประโยชน์ก็ยินดี ทุกฝ่ายต้องมาช่วยกันร่วมอนุรักษ์ไม่ใช่ให้ชุมชนดูแลกันเอง ลำพังชุมชนคงต้านภัยจากภายนอกคงไม่ไหว

ชุมชนในเขตทุ่งสามร้อยยอดต้องร่วมมือกันดูแลรักษา จะให้คนอื่นมาช่วยดูแลคงเป็นไปได้อยาก ธรรมชาติต้องอยู่ในมือของคนที่มีใจรักในธรรมชาติหรือชาวบ้านที่ทำกินอยู่ในทุ่งแห่งนี้ ดังนั้นธรรมชาติจะอยู่รอดปลอดภัย ขึ้นอยู่กับคนในชุมชน

อาจารย์สุพจน์ สุขพัฒน์ ที่ปรึกษากลุ่มเด็กรักทุ่งโรงเรียนสามร้อยยอดวิทยาคม กล่าวว่า ในส่วนของการมีส่วนร่วม ชาวบ้านต่างกระตือรือร้นจนมาเข้ามาช่วยกันอนุรักษ์มากขึ้น โดยในส่วนของโรงเรียนก็เช่นเดียวกันทั้งนักเรียน ครู อาจารย์ ให้ความสนใจและสนับสนุนการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ จะเห็นได้จากทุกโรงเรียนได้บรรจุหลักสูตรการเรียน เรื่องการอนุรักษ์ธรรมชาติทุ่งสามร้อยยอด

ดังนั้นแผนพัฒนาทุ่งสามร้อยยอด ครู อาจารย์จึงได้พัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอนให้สอดคล้องกับชุมชน เพราะเป็นเป้าหมายหลักที่จะให้นักเรียนมีส่วนร่วมในการสำนึกรักชุมชนท้องถิ่นของตน หากนักเรียนเข้ามามีส่วนร่วมนำเอาองค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของทุ่งทั้งหมดมาเป็นหลักสูตรท้องถิ่นจะทำให้ทรัพยากรธรรมยังคงอยู่ โดยสอดคล้องกับหลักสูตรการศึกษา 2544 โดยให้โรงเรียนทุกแห่งมาจัดทำเป็นหลักสูตรการศึกษา โดยพัฒนาหลักสูตรตามบริบทของตนเอง แต่จะดูถึงความเหมาะสมของแต่ละพื้นที่

ด้านอาจารย์พัฒชัย วิเศษสมบัติ ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านเกาะไผ่ กล่าวว่า จริงๆแล้วเรื่องของการดูแลทรัพยากรธรรมชาติไม่จำเป็นต้องใช้กฎหมายอย่างเดียว เพราะบางทีกฎหมายก็ไม่สามารถดูแลธรรมชาติได้เสมอไป มันต้องใช้อุดมการณ์ จิตวิญญาณของคนที่มีใจรักษ์ธรรมชาติจริงๆที่จะเข้ามาดูแล กอบกู้ทรัพยากรที่ยังเหลืออยู่ไม่ให้ถูกกลุ่มคนที่หวังผลประโยชน์ คนที่จะดูแลธรรมชาติต้องเข้าใจแก่นแท้ของธรรมชาติ ลงให้ถึงวิถีชีวิต ลงให้ถึงป่าและน้ำ

ดังนั้นการมีนโยบายมีกฎหมายหากคนไม่มีจิตวิญญาณในการดูแลจริงๆก็จะไม่มีประโยชน์ ชาวบ้านในชุมชนเองจะเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ในการดูแล เพราะเขาอยู่กับธรรมชาติ ชุมชนที่อยู่ร่วมกับธรรมชาติจะรู้มากกว่าคนอื่นและเข้าใจมากกว่าคนอื่น

ชุมชนที่มีความพร้อมในเรื่องของการดูแลและอนุรักษ์ รัฐหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องให้การสนับสนุน บางครั้งชุมชนเดินไปข้างหน้าอย่างเดียวดาย อาจจะเจอภัยธุรกิจบางอย่าง จึงไม่มีชุมชนไหนที่จะเดินได้ตลอดรอดฝั่งหากทุกฝ่ายไม่ร่วมมือกัน

หลังจากที่มีการร่วมมือกันอนุรักษ์พื้นที่ชุ่มน้ำสามร้อยยอด มาวันนี้วิถีชีวิตเริ่มปรับเข้าสู่ปรกติอย่างไรนั้น ด้านนายวิชัย ขันน้อย กรรมการกลุ่มอนุรักษ์ทุ่งสามร้อยยอด อธิบายว่า สิ่งที่ได้รับจากการฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำนั้นวันนี้“ผมหาปลาขายเฉลี่ยต่อวันมีรายได้ไม่ต่ำกว่า 400 บาท ในสภาวะข้าวยากหมากแพงแบบนี้อาชีพการจับปลาขายกลับอยู่ได้อย่างพอเพียง ไม่น่าเชื่อว่าอาชีพตามวิถีดั่งเดิมที่ทำมาตั้งแต่พ่อแม่ กลับกลายเป็นอาชีพที่ลืมตาอ้าปากได้และเป็นอาชีพที่มั่นคง ทำแค่ครึ่งวันก็กลับมาพักผ่อน เป็นอาชีพที่ทำได้ต่อเนื่องตลอดทั้งปี หมดจากการดักลอบก็ปักเบ็ด ทอดแห เพียงใช้ฝีมือและความสามารถที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษของเรา”

ส่วนนายทองแดง ดำริ ประธานกลุ่มออมทรัพย์บ้านโรงเจ ที่มีอาชีพจับปลาขายเพียงอย่างเดียว บอกว่า ผมเกิดที่บ้านโรงเจพอโตมาหน่อยก็หาปลาเป็นแล้ว เวลาพ่อออกไปหาปลาก็จะตามไปบ่อยครั้ง จึงรู้วิธีการจับปลา และรู้ว่าตรงไหนปลาจะมาอยู่อาศัย ช่วงไหนจะใช้เครื่องมืออะไรในการจับปลา

หลังโตเป็นวัยรุ่นก็ไปรับจ้างเป็นพนักงานอ๊อคเหล็กที่มาบตาพุด ทำได้ 4 ปี ก็กลับบ้าน ไปเป็นพนักงานที่ไหนก็มีเจ้านายทำอะไรก็ไม่อิสระ ส่วนเงินที่หาได้แต่ละเดือนก็ไม่เหลือ ในที่สุดจึงตัดสินใจกลับบ้านมายึดอาชีพหาปลาดั่งเดิมดีกว่า แค่ขยันหมั่นเพียรก็พอมีกิน

ชีวิตครอบครัว“วันนี้มีเมีย มีบ้านสองชั้น มีที่ดิน มีรถและยังได้อยู่กับครอบครัว แถมมีเงินเหลือส่งลูกเรียนสูงๆได้สบาย ทั้งหมดได้มาจากการหาปลาขายทั้งสิ้น แค่นี้ก็สบายใจแล้ว มีอิสระเป็นนายตัวเอง”

ทุกวันนี้จึงห่วงทรัพยากรธรรมชาติที่หาเลี้ยงชีพมาตั้งแต่บรรพบุรุษ กลัวว่ามันจะสูญไปในรุ่นเรา และไม่อยากให้เป็นเพียงตำนานจึงมาเข้าร่วมกลุ่มอนุรักษ์อย่างจริงจัง

อนึ่ง บทสรุปจากการหาทางออกในการจัดการธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่เน้นการปฏิบัติจริงนั้น ซึ่งจะนำไปสู่การพัฒนากำหนดยุทธศาสตร์ โดยจะเน้นการพัฒนาศักยภาพระหว่างรัฐกับชุมชนที่จะมีการจัดสัมมนาทั้ง 8 ภาค ขึ้นในวันที่ 23-24 พฤษภาคมนี้ที่อิมแพค เมืองทองธานี

งานสัมมนาดังกล่าว พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์ นายกรัฐมนตรี จะเป็นประธานเปิดงาน โดยมีนายไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม รองนายกรัฐมนตรี และ รมว. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) กรมส่งเสริมคุณภาพชีวิตและสิ่งแวดล้อม ทั้งนี้เครือข่ายองค์กรชุมชนทั่วประเทศ จะจัดทำข้อเสนอยุทธศาสตร์การจัดการทรัพยากรฯ ต่อนายกรัฐมนตรีด้วย