โค้งสุดท้ายของรัฐธรรมนูญฉบับพลเมืองเป็นใหญ่ดูความคึกคักจะแผ่วลง แต่ในขณะการเคลื่อนไหวของภาคสังคม ประชาชน ยังมีการขับเคลื่อนโดยแกนนำในชุมชนอย่างคึกคักและดูเหมือนว่ารัฐธรรมนูญไม่มีส่วนสำคัญกับชีวิต กับชุมชนเขาเลย
ในขณะเดียวกับคุณภาพและปริมาณแกนนำภายในชุมชนยังวนเวียนอยู่ชื่อเดิม คนเดิม แนวคิด เป็นข้อจำกัดและมีวิถีอยู่กับการเดินทาง การประชุมสัมมนาการประสานภายนอกเพื่อให้เกิดการทำงานระหว่างชุมชนกับหน่วยงาน แกนนำในชุมชนพัฒนาไม่ทันกับการเปลี่ยนแปลงของสังคม ต้องแบกรับภาระที่เกิดขึ้น แนวคิดการทำงาน ปริมาณมีอยู่อย่างจำกัด นี่คือความเป็นจริงที่เกิดขึ้นภายในชุมชนทุกพื้นที่
ทฤษฎี เครื่องมือการทำงานชุมชนของคนรุ่นใหม่ เครือข่ายนักพัฒนาองค์กรพัฒนาเอกชนในพื้นที่ภาคเหนือตอนล่างเห็นเป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วนที่จะพัฒนาแกนนำทั้งคุณภาพและปริมาณ รองรับการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญที่ประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญใหม่ และการเปลี่ยนแปลงเข้าสู่ประชาคมอาเซียนและรองรับแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของโลกยุคใหม่
การเรียนรู้แนวคิด ทฤษฎีการพัฒนา โดยใช้เครื่องมือการพัฒนา “การศึกษาชุมชน” รศ.ดร.ภาณุวัฒน์ ภักดีวงศ์ จากมหาวิทยาลัยนเรศวร เป็นวิทยากรที่มาจุดประกายในการทำงานพัฒนา กล่าวว่า “การพัฒนาก็คือการเปลี่ยนคน งานพัฒนาถ้าจิตใจคนทำงานพัฒนาไม่เปลี่ยนแปลงพฤติกรรม การทำงานพัฒนาก็ไร้ผล” การทำงานกับคนต้องมีเครื่องมือในการทำงานพัฒนา
จากทฤษฎี พัฒนาแนวคิด แนวทางการทำงานสู่การเรียนรู้และการทดสอบเครื่องมือการพัฒนาในพื้นที่ชุมชนตำบลมะขามสูง อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก ผลจากการเรียนรู้ภายในชุมชน และนำเสนอผลการทดลองปฏิบัติจริง โดยใช้เครื่องมือการทำงานพัฒนา แผนที่เดินดิน ผังเครือญาติ ปฏิทินชุมชน รวมทั้งการรวบรวมพัฒนาการของชุมชน คือบทเรียนที่แกนนำรุ่นใหม่เรียนรู้จากการปฏิบัติจริงในพื้นที่
แกนนำชุมชน 7 จังหวัดภาคเหนือตอนล่าง กว่า 30 ชีวิต จากวัยยังไม่ถึง 20 ปี จนถึงวัย 50 ต้นๆที่ทำงานคลุกคลีกับองค์กรพัฒนาเอกชนในภาคเหนือตอนล่าง ทำงานและดำเนินกิจกรรมภายในชุมชนตนเอง “บนฐานพัฒนาบ้านตนเอง” แตกต่างทั้งวัย ความรู้ ประสบการณ์ นี่ล่ะคนรุ่นใหม่ที่จะทำงานเพื่อชุมชนตนเอง
บุญยืน วงศ์สงวน นักพัฒนาอาวุโส องค์กรพัฒนาเอกชนภาคเหนือตอนล่าง NGO ก็มีจำนวนคนที่จำกัด การทำงานในชุมชนมันต้องมีทฤษฎี แนวคิด มีเครื่องมือและมีเทคนิคการทำงาน การเติมความรู้ ทั้งวิชาการ ผสมผสานกับการเรียนรู้ด้วยการปฏิบัติ และนำไปปฏิบัติจริงในพื้นที่ชุมชนตัวเอง โดยความรู้และชุดประสบการณ์ของแต่ละรุ่นจะถ่ายทอดสู่คนในชุมชน เพื่อเป็นการทำงานพัฒนาที่แท้จริง
ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา ชุมชนมีบทบาทในการมีส่วนร่วมในการทำงานกับองค์กรภายนอกหลายหน่วยงาน หลายประเด็น แต่ข้อจำกัดแต่ละประเด็นและหน่วยงานพยายามเบียดแซงนำวัตถุประสงค์ เป้าหมายตามภารกิจของหน่วยงาน เพื่อให้ชุมชนยอมรับนำสู่การปฏิบัติการภายในชุมชน ซึ่งเป็นข้ออ่อนและข้อเด่นในการทำงานพัฒนา ที่จะให้ชุมชนมีส่วนร่วม สังคมคาดหวังคนในชุมชนสูงมาก รัฐธรรมนูญฉบับที่อยู่ในระหว่างการยกร่าง มีหลายมาตราที่เขียนไว้และคาดหวังกับชุมชน และหลายแนวคิดโดยเฉพาะแนวทางการกระจายอำนาจ จนมีคำคุ้นเคย ชุมชนจัดการตนเอง ชุมชนปกครองตนเอง การจัดการทรัพยากรฯ สวัสดิการโดยชุมชน มีกลไกการทำงานของชุมชนรองรับในหลายรูปแบบในรัฐธรรมนูญ สมัชชาพลเมือง สภาพลเมือง ฯลฯ แต่ในขณะเดียวกัน ภาระจากโครงสร้างใหญ่ของสังคมจะตกเป็นภาระของแกนนำในชุมชน ซึ่งถ้าชุมชนไหนมีแกนนำที่เท่าทันและมีปริมาณมากก็จะขับเคลื่อนรองรับและสามารถทำงานให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชน
อนัน วิลัยฤทธิ์ แกนนำจากชมรมพิทักษ์ธรรมชาติ จังหวัดพิษณุโลก “มีความมั่นใจที่จะนำทฤษฎี แนวคิดการพัฒนาไปปฏิบัติภายในชุมชนของตนเองเพื่อเพิ่มความมั่นใจของตัวเอง และอยากเห็นชุมชนเข้มแข็งและคนในชุมชนมีส่วนร่วมในการพัฒนาชุมชนตนเอง”
บทเรียนและข้อสรุปของการเรียนรู้ชุมชนจากการทดลองศึกษาชุมชน ชุมชนใกล้เมือง มีที่นาเป็นจำนวนมาก แต่คนในชุมชนทำนา 11 ราย คนในชุมชนเป็นข้าราชการ พนักงานบริษัทเดินทางไปกลับในชุมชน ที่สำคัญชุมชนมีจำนวนผู้สูงอายุจำนวนมาก ในขณะเดียวกันชุมชนยังเป็นชุมชนที่มีระบบเกษตรดั้งเดิม และมีวิถีชีวิตพึ่งพาสายน้ำ ลำน้ำแควน้อย ชีวิต วัฒนธรรมดั้งเดิมยังเป็นเสน่ห์ของชุมชน นี่คือบทสรุปการวิเคราะห์ชุมชนของแกนนำรุ่นใหม่วิเคราะห์ชุมชน หมู่ 1 บ้านทองหลาง ตำบลมะขามสูง อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก
ผลจากการพัฒนาศักยภาพคนทำงานพัฒนา โดยการใช้เครื่องมือการทำงานชุมชน ตามวัตถุประสงค์ 1.เพื่อพัฒนาศักยภาพแกนนำคนรุ่นใหม่ในการวิเคราะห์สังคมเพื่อนำไปใช้ในการวานแผนการทำงานในพื้นที่ 2.เพื่อให้แกนนำคนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้เครื่องมือและกระบวนการการทำงานพัฒนาเพื่อเป็นหลักคิดในการทำงาน 3.เพื่อสร้างพื้นที่ในการแลกเปลี่ยนชุดประสบการณ์การทำงานขอคนทำงานในแต่ละช่วงเวลาเพื่อสังเคราะห์ทิศทางการทำงานจากอดีตสู่การกำหนดการทำงานในอนาคต
แกนนำคนรุ่นใหม่ 30 คน กำหนดชุมชนที่จะนำเทคนิค เครื่องมือที่จะทำงานภายในชุมชน 17 ชุมชนในภาคเหนือตอนล่าง เพื่อเป็นการเรียนรู้พัฒนาการปฏิบัติจริงในระยะยาวและจะนำเสนอแลกเปลี่ยนอย่างต่อเนื่องและจะนำข้อมูลผลการศึกษาชุมชน กำหนดแนวคิดริเริ่มชุมชนตนเอง และพัฒนาเป็นแนวคิดริเริ่มของแกนนำที่จะกำหนดทิศทางเป้าหมายร่วมของภาคเหนือตอนล่าง บนฐานคิด การสร้างชุมชนตนเองเป็นฐานที่มั่นสุดท้ายของคนในชุมชน ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นในอนาคต
