26 ตุลาคม 2558  นี้ จะเป็นวันที่สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ หรือ (พอช.) ดำเนินงานมาครบ 15 ปี ซึ่งการส่งเสริมให้ชุมชนจัดการด้านสิ่งแวดล้อมเป็นภารกิจหนึ่งที่ระบุไว้ในพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบัน นอกเหนือจากภารกิจการส่งเสริมอาชีพรายได้ ความมั่นคงในที่อยู่อาศัย โดยการสนับสนุนส่งเสริมให้องค์กรชุมชนมีความเข้มแข็งเพื่อเข้าไปจัดการกับปัญหาดังกล่าวโดยชุมชนเอง

          ดังนั้นภารกิจหลักของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชนตลอด 15 ปีที่ผ่านมา จึงมุ่งเน้นสร้างความเข้มแข็ง เพื่อให้ชุมชนเป็นแกนหลักในการจัดการกับปัญหาด้านต่างๆ โดยใช้ยุทธศาสตร์การพัฒนาในลักษณะการใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งพื้นที่ระดับตำบลซึ่งมีสภาองค์กรชุมชน ทำหน้าที่เชื่อมโยงองค์กรชุมชนและภาคีพัฒนามาทำงานแก้ปัญหาให้กับชุมชนอย่างบูรณาการ ไม่จำเพาะปัญหาหนึ่งปัญหาใด หากแต่ร่วมกันจัดการทุกเรื่องที่เป็นปัญหาของคนในตำบลหรือในพื้นที่นั้นๆ  โดยการร่วมกันจัดทำข้อมูลและสังเคราะห์ปัญหาเพื่อนำไปสู่การจัดทำแผนพัฒนาเสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องหรืออกมาในรูปแบบของการจัดทำข้อบัญญัติท้องถิ่น หรือนโยบายสาธารณะร่วมกันแล้วแต่กรณี

          ถึงแม้ว่าในระยะเริ่มแรกของการดำเนินงาน พอช.จะทำงานเชิงประเด็น เช่น การแก้ปัญหาความไม่มั่นคงในที่อยู่อาศัยของคนจนในเมือง (บ้านมั่นคง) สวัสดิการชุมชน  บ้านมั่นคงชนบท ฯลฯ แต่ด้วยอาศัยหลักการทำงานอย่างบูรณาการของทุกปัญหาที่เกี่ยวข้องกับชุมชนงานประเด็นในแต่ละเรื่องจึงจำต้องคิดอย่างบูรณาการทั้งระบบเช่นกัน การจัดการสิ่งแวดล้อม ก็เป็นเรื่องหนึ่งที่มีความสำคัญ ซึ่งจะต้องนำไปสู่การวางแผนควบคู่กันไป

          กรณีการแก้ปัญหาความไม่มั่นคงในการอยู่อาศัยของคนจนในเมืองตามโครงการบ้านมั่นคงซึ่งเป็นนโยบายของรัฐบาลที่รับชอบโดย พอช. แม้ว่าเป้าหมายหลักคือการสร้างบ้านให้มั่นคงและมีที่ดินที่มั่นคง แต่ในทางปฏิบัติได้ยึดหลักการ “บ้านที่ให้มากกว่าคำว่าบ้าน” นั่นคือ จะต้องส่งเสริมให้ชาวบ้านจัดระบบชุมชนควบคู่ไปกับการสร้างบ้านที่มั่นคงกับที่ดินที่มั่นคง เช่น ส่งเสริมให้เกิดกองทุนชุมชนที่ชาวบ้านสมทบและบริหารจัดการกันเอง ส่งเสริมให้เกิดระบบการดูแลทางสังคม การดูแลเด็ก คนชรา ผู้ด้อยโอกาสและระบบสวัสดิการของชุมชน ในลักษณะของการสนับสนุนให้เกิดกองทุนสวัสดิการชุมชน  สนับสนุนให้มีการจัดการสิ่งแวดล้อมในชุมชน ทั้งสิ่งแวดล้อมทางกายภาพ เช่นการจัดการขยะ ความสะอาด ความเป็นระเบียบต่างๆ และสิ่งแวดล้อมทางสังคม เช่นการป้องกันยาเสพติด ระบบความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน และที่สำคัญ อีกอย่างหนึ่งก็คือสนับสนุนส่งเสริมให้สมาชิกมีงานทำ

          ซึ่งบ้านมั่นคงทุกโครงการจะให้ความสำคัญกับการพัฒนาเชิงบูรณาการในลักษณะดังกล่าว เช่นที่บ้านมั่นคงในเขตเทศบาลเมืองชุมแพ จ.ขอนแก่น จะเข้าสู่โครงการบ้านมั่นคงกันทั้งเมือง แม้ว่าจะเริ่มต้นจากการสร้างบ้านมั่นคงพร้อมกับการทำสัญญาเช่าจากธนารักษ์ในระยะยาวเพื่อให้มีที่ดินที่มั่นคง แต่ในทางปฏิบัติจะขยับไปสู่การพัฒนาเรื่องอื่นๆ ตามมาเช่น การตั้งกองทุนสวัสดิการ การหาพื้นที่ทำนารวม  ซึ่งมีอยู่ 38 ไร่  เพื่อให้ทุกคนได้มีข้าวกิน ส่งเสริมอาชีพปลูกผักปลอดสาร ทำให้สมาชิกมีอาชีพและรายได้ มีการขยับไปสู่การจัดตั้งกองทุนสวัสดิการเพื่อให้สมาชิกทุกคน มีความมั่นคงในชีวิต รวมทั้งสร้างการมีส่วนร่วมในการพัฒนาโดยปลูกฝังให้ลูกหลาน มีการออมเงิน มีการทำกิจกรรมร่วมกับชุมชน  จึงกล่าวได้ว่า บ้านมั่นคงเมืองชุมแพไม่เพียงมีบ้านที่มั่นคงเท่านั้น แต่มีชีวิตมีรายได้ที่มั่นคง และมีสิ่งแวดล้อมที่ดีซึ่งชุมชนเป็นผู้สร้างและร่วมกันพัฒนาอย่างบูรณาการ ซึ่งปัจจุบันแนวคิดการจัดการบ้านมั่นคงในชุมชนเมืองยังขยายไปสู่การสร้างความมั่นคงในที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกินชนบท  หรือบ้านมั่นคงชนบท ที่คำนึงถึงการอยู่ร่วมกับป่าอย่างพึ่งพา

          ที่ตำบลหนองแคน อำเภอปทุมรัตน์ จ.ร้อยเอ็ด แหล่งปลูกข้าวหอมมะลิมีชื่อเสียงในอดีตแต่ความเจริญที่มีเข้ามาพร้อมกับเงินตรา ทำให้ชาวบ้านเปลี่ยนพฤติกรรมในการเพาะปลูกใช้สารเคมีจนดินเสื่อมสภาพ เกษตรกรมีหนี้สิน ดินหลุดมือ ชุมชนอ่อนแอจึงต้องหันไปหาภูมิปัญญาดั้งเดิมของชุมชน นำทุนของชุมชนกลับคืนมา ทำให้ชาวบ้านพบว่าการพัฒนาจะยั่งยืนอย่างแท้จริงได้ต้องตั้งอยู่บนข้อเท็จจริง ภูมิปัญญาและวิถีของชุมชน ใช้สิ่งเหล่านี้ไปสร้างชุมชนเข้มแข็ง ชาวหนองแคนจึงใช้สภาองค์กรชุมชนเชื่อมโยงชาวบ้านและภาคีพัฒนามาสร้างเป้าหมายและแนวทางการทำงานร่วมกัน จนเกิดแผนงานการพัฒนา 8 แนวทางคือ การบริหารจัดการท้องถิ่น หันไปทำเกษตรกรรมยั่งยืน ดูแลทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สร้างเศรษฐกิจชุมชนให้เข้มแข็ง ตั้งกองทุนสวัสดิการสู่ความมั่นคงในชีวิต ดึงเด็กและเยาวชนให้มาเรียนรู้และสืบทอด สร้างสุขภาวะชุมชน ฟื้นฟูทุนและภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งจะเห็นได้ว่าการพัฒนาของตำบลหนองแคนเป็นการพัฒนาอย่างบูรณาการ ที่ไม่อาจละเลยเรื่องหนึ่งเรื่องใดไปได้

ที่ตำบลเกาะยาวน้อย จังหวัดพังงา ซึ่งประชาชนส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิม มีวิถีชีวิตภูมิปัญญาของคนพื้นถิ่นอย่างสมบูรณ์และงดงาม ประกอบกับพื้นที่เป็นเกาะแก่งกว่า 40  เกาะ จึงมีความงดงามและอุดมสมบูรณ์ไปด้วยสัตว์น้ำทางทะเล คนเกาะยาวน้อยบอกตรงกันว่า ทุนอย่างมหาศาลทั้งสองประการจะต้องถูกรักษาไว้เพื่อประโยชน์แก่คนเกาะยาวน้อย ไม่ใช่ให้นายทุนจากภายนอกมากอบโกยเอาไว้

          ด้วยเหตุนี้ทุกภาคีทั้งชาวบ้านและภาครัฐจึงจับมือกันวางแผนพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยกำหนดผังเมืองเป็น 4 ลักษณะอย่างชัดเจนได้แก่ โซนทำนา ซึ่งจะต้องใช้ทำนาและพืชไร่หลังฤดูเก็บเกี่ยวข้าวเท่านั้น เพื่อให้ทุกคนได้มีข้าวกิน ที่ลาดชันจะจัดเป็นพื้นที่ทำสวน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำสวนยาง ซึ่งเป็นอาชีพหลักของชาวบ้าน ส่วนที่3 คือพื้นที่ประกอบธุรกิจท่องเที่ยว ซึ่งจะเป็นบริเวณชายฝั่งที่ไม่มีป่าชายเลน สามารถสร้างสถานประกอบการท่องเที่ยวได้ทั้งเอกชนและของชาวบ้าน และสุดท้ายคือ โซนประมง ซึ่งจะเป็นพื้นที่ป่าชายเลนอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การประกอบอาชีพประมง

          สาเหตุที่มีการจัดทำผังเมืองในลักษณะดังกล่าวก็เพื่อสงวนพื้นที่หรือใช้พื้นที่ให้เหมาะสมกับวิถีชองชาวชุมชน ปกป้องไม่ให้วิถีอาชีพของชาวบ้านต้องเสียไป เพราะความเจริญที่เข้ามาอย่างไร้ขีดจำกัด ซึ่งปัจจุบันอาชีพการท่องเที่ยวกำลังเจริญอย่างรวดเร็ว การกำหนดผังเมืองดังกล่าวไม่เพียงทำให้ชาวบ้านสามารถรักษาพื้นที่อาชีพ สิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตให้คงอยู่เท่านั้น แต่จะเกิดการเอื้อซึ่งกันและกันระหว่างอาชีพอีกด้วย เช่นนักท่องเที่ยว ก็สามารถท่องเที่ยวเชิงนิเวศโดยการไปร่วมทำประมงกับชาวบ้าน เป็นต้น ทำให้ชาวบ้านมีรายได้เพิ่มขึ้นและความมั่นคงในทุกๆด้านยังคงอยู่

          นอกจากนี้ยังได้ร่วมกันออกกติกาให้กับทุกคนปฏิบัติอีกด้วยเช่น ภาคเอกชนจะต้องไม่สร้างเรือหรือรถแข่งขับชาวบ้าน นักท่องเที่ยวทุกคนจะต้องใช้บริหารเรือและรถของชาวบ้าน นักท่องเที่ยวจะต้องแต่งกายที่สุภาพเหมาะสมกับการอยู่ในสังคมมุสลิม เป็นต้น ซึ่งกติกาเหล่านี้ ได้ทดลองปฏิบัติมาแล้ว 2 ปี พร้อมจะยกระดับเป็นข้อบัญญัติท้องถิ่นต่อไป

          นี่เป็นเพียงบางกรณีที่สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน สนับสนุนให้ชุมชนมีความเข้มแข็งเป็นการพัฒนาอย่างบูรณาการโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง ถึงแม้ว่าแต่ละพื้นที่อาจเริ่มจากประเด็นที่คนในพื้นที่สนใจ หรือประเด็นที่ตรงกับสภาพปัญหา แต่จะต้องนำไปสู่การพัฒนาแบบองค์รวมในอนาคต เช่นการสร้างบ้านมั่นคงไปสู่การจัดการสิ่งแวดล้อม กองทุน ระบบชุมชน ฯลฯ จากงานท่องเที่ยวก็พัฒนาไปสู่การจัดทำผังเมืองดูแลสิ่งแวดล้อม ดูแลระบบภูมินิเวศน์ ฯลฯ  ซึ่งการพัฒนาแบบใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง นี่เองซึ่งจะเป็นทิศทางหลักของภาคประชาชนทั้งปัจจุบันและอนาคต

          ในการก้าวไปสู่ปีที่ 16 ของ  พอช. และขบวนองค์กรชุมชน แม้ทิศทางหลักจะให้ความสำคัญกับการใช้ความเข้มแข็งของชุมชนไปสู่การสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจและทุนของชุมชน แต่ประสบการณ์ที่ผ่านมาพิสูจน์ชัดเจนแล้วว่า ไม่อาจทำงานเฉพาะเศรษฐกิจและทุนได้ตามลำพัง จะต้องพัฒนาระบบอื่นๆ ควบคู่กันไป