เสียงหัวเราะ เสียงหยอกล้อแซวกันดังแว่วมาแต่ไกล กับภาพที่เห็นคือกลุ่มคนทั้งชายและหญิงในวัยกลางคน มีบ้างที่แก่ชรา ต่างขมีขมัน ดายหญ้าในสวนลำไย บ้างใช้จอบ บ้างใช้มีดพร้า บางคนใช้เครื่องตัดหญ้าเหวี่ยงซ้ายเหวี่ยงขวาไปมา หากเหนื่อยนักร้อนแดดก็เข้าร่มพักผ่อนกัน

นี่เป็นกิจกรรมประจำเดือนของ “กลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง” ตำบลแม่แฝก อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ ถือปฏิบัติร่วมกันมานับตั้งแต่เข้ายึดพื้นที่เพื่อแปลงผืนดินรกร้างว่างเปล่า ให้เป็นเรือกสวนอันมีคุณค่าทางการผลิต สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจหล่อเลี้ยงตนเองและชุมชนเรื่อยมา

วันที่ 20 ของทุกเดือน ในช่วงเช้าสมาชิกกลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่งจะร่วมกันพัฒนาพื้นที่ส่วนรวม จากนั้นตอนบ่ายเป็นการประชุมประจำเดือน มีการออม การปล่อย – คืนเงินกู้ การพูดคุยแลกเปลี่ยนเพื่อติดตามสถานการณ์และหาข้อสรุปร่วมกัน

นายดิเรก  กองเงิน ประธานกลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง กล่าวว่า “เรามีการประชุมประจำเดือนอย่างต่อเนื่องไม่เคยขาดแม้แต่ครั้งเดียว นับตั้งแต่ที่เราเข้ามาปฏิรูปที่ดินผืนนี้ในปี 2545” นี่คือสิ่งสะท้อนถึงความเข้มแข็งของกลุ่ม

           

ชุมชนบ้านโป่ง อยู่ในเขตการปกครองของหมู่ที่ 2 ตำบลแม่แฝก อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ ที่ตั้งหมู่บ้านอยู่ห่างจากตัวเมืองเชียงใหม่ไปทางทิศเหนือประมาณ 35 กิโลเมตรบนทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1001 เชียงใหม่-พร้าว มีจำนวนประชากร 329 ครัวเรือน แบ่งเป็นชาย 562 คน หญิง 609 คน รวม 1,171 คนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม รับจ้างทั่วไป ค้าขายและรับราชการ ตามลำดับ พืชเศรษฐกิจที่สำคัญคือ ข้าวนาปี มันฝรั่ง ลำไย ชมพู่ ถั่วเหลือง ชะอม ด้านปศุสัตว์ที่สำคัญคือ ไก่ไข่และโคนม

         เนื่องจากชาวบ้านโป่งอพยพมาหลังหมู่บ้านอื่นๆ การบุกเบิกนาในพื้นที่ราบจึงทำได้ไม่มากนักเพราะที่ดินรอบข้างเป็นของชาวบ้านในชุมชนใกล้เคียงที่ได้จับจองไว้ก่อนแล้วชาวบ้านโป่งบางส่วนจึงบุกเบิกป่าแพะเพื่อปลูกข้าวไร่ และพืชผักสวนครัว  ช่วง ปี 2476– 2526  ชาวบ้านเริ่มปรับเปลี่ยนระบบการเกษตรจากผลิตเพื่อยังชีพสู่การผลิตเพื่อป้อนระบบเกษตรอุตสาหกรรมโดยการส่งเสริมจากภาครัฐ ภายหลังต้นทุนการผลิตสูงขึ้น ประกอบกับพืชผลเกิดโรคระบาด ทำให้เกษตรกรประสบกับภาวะขาดทุนจนเป็นหนี้สินต่อมาช่วง ปี  2527 - 2533 ธุรกิจอสังหาริมทรัพย์เติบโตขึ้นอย่างมาก ทำให้ที่ดินในหมู่บ้านได้รับความสนใจจากนักพัฒนาอสังหาริมทรัพย์ ด้วยเหตุที่ชุมชนอยู่ไม่ไกลจากตัวเมืองเชียงใหม่มากนัก จึงเกิดการเปลี่ยนมือการถือครองที่ดินครั้งใหญ่ เมื่อชาวบ้านส่วนมากตัดสินใจขายที่ดินบริเวณป่าแพะให้กับนายทุนเพื่อนำเงินไปใช้หนี้สหกรณ์  ทำให้ที่ดินผืนใหญ่บริเวณป่าแพะตกเป็นของนายทุนทั้งหมด และที่ดินผืนนี้ได้ถูกเปลี่ยนจากเอกสารสิทธิ์เป็นโฉนดอย่างรวดเร็ว จากนั้นก็ถูกนำไปจำนองกับธนาคารพาณิชย์หลายแห่ง รวมเป็นมูลค่ากว่า 300 ล้านบาท โดยเจ้าของที่ดินได้พยายามพัฒนาพื้นที่ให้เป็นรีสอร์ท  แต่เมื่อภาวะเศรษฐกิจตกต่ำเจ้าของที่ดินจึงได้ปล่อยที่ดินให้รกร้างว่างเปล่า จนกระทั่ง ปี 2545 ราวเดือนมีนาคม  ชาวบ้านโป่งกว่า 100 ครอบครัว ตัดสินใจเข้าแผ้วถางที่ดินผืนนี้เพื่อนำมาจัดสรรและใช้ประโยชน์ทางการเกษตร กลายเป็นเกษตรกรกลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่งนับแต่นั้นมา         

            ที่ดินเอกชนรกร้างผืนนี้มีเนื้อที่ 356 ไร่ 1 งาน แบ่งเป็น ที่อยู่อาศัย ที่ดินทำกิน และที่ดินสาธารณะประโยชน์ ดังตารางต่อไปนี้

เพื่อเป็นหลักประกันให้สมาชิกสามารถทำมาหากินในพื้นที่อย่างยั่งยืน กลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่งได้ใช้แนวทาง “โฉนดชุมชน” เป็นเครื่องมือในการดำเนินการ มีการออกกฎระเบียบซึ่งเป็นข้อตกลงร่วมกันโดยกำหนดขึ้นประมาณ ปี 2546 ภายหลังการเข้าปฏิรูปที่ดินและใช้มาจนถึงทุกวันนี้ มีรายละเอียดดังนี้

1)            สมาชิกต้องใช้ประโยชน์ในที่ดินที่ได้รับการจัดสรรอย่างจริงจัง ห้ามปล่อยทิ้งร้างว่างเปล่า

2)            หากสมาชิกรายใดมีความจำเป็นต้องเปลี่ยนมือที่ดินต้องแจ้งให้คณะกรรมการที่ดินทราบ เพื่อนำเข้าสู่การพิจารณาของสมาชิกและห้ามขายที่ดินให้คนนอกชุมชนโดยเด็ดขาด

3)            หากมีการเปลี่ยนมือที่ดิน จะหักส่วนแบ่งรายได้เข้ากองกลาง และสมทบธนาคารที่ดินตามอัตราที่กำหนดร่วมกันเพื่อนำเงินไปใช้ในกิจกรรมการจัดการที่ดิน

4)            ผู้ละเมิดข้อตกลงจะถูกยึดที่ดินคืนสู่ชุมชน ไม่อนุญาตให้ทำกินในที่ดินผืนนี้อีกต่อไป และคณะกรรมการอาจจัดสรรให้ผู้อื่นเข้าใช้ต่อไป                       



            การเข้ายึดพื้นที่เอกชนไม่ใช่เรื่องง่าย ดังนั้นกลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่งจึงเข้าร่วมกับสหพันธ์เกษตรกรภาคเหนือ (สกน.) ซึ่งเป็นสมาชิกของ “ขบวนการประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม” หรือ P-Move เพื่อเพิ่มอำนาจการต่อรอง จนในที่สุดสามารถผลักดันให้เกิด “พระราชกฤษฎีกาจัดตั้งสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2554” และมีมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม 2556 อนุมัติงบประมาณ 167 ล้านบาท เพื่อนำไปซื้อที่ดินจำนวน 800 ไร่ ในโครงการพื้นที่นำร่องธนาคารที่ดิน 5 ชุมชนภาคเหนือ ซึ่งพื้นที่แปลงปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่งเป็น 1 ใน พื้นที่นำร่องดังกล่าว

            โดยกระบวนการตามมติ ครม. นี้ หน่วยงานที่รัฐบาลมอบหมายจะนำเงินไปซื้อที่ดินจากเจ้าของที่แล้วให้ชาวบ้านเช่าซื้อที่ดิน เมื่อผ่อนหมดที่ดินจะตกเป็นของชาวบ้าน ซึ่งทั้ง 5 พื้นที่นำร่องตกลงร่วมกันว่าจะใช้กรรมสิทธ์ร่วมในรูปแบบ “โฉนดชุมชน” ไม่ถือครองแบบปัจเจก เพื่อป้องกันที่ดินหลุดมือ

            ปัจจุบัน ภารกิจที่จะต้องนำงบประมาณ 167 ล้านบาท มาซื้อที่ดินตามมติคณะรัฐมนตรีอยู่ที่สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน ซึ่งได้มีการแต่งตั้งคณะกรรมการสถาบันฯ เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม 2557 ในยุคสมัยของรัฐบาล พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา แต่จนกระทั่งปัจจุบัน ยังไม่มีความคืบหน้าใดๆ  

            ภายใต้ข้อมูลที่ว่า “ทุกอย่างพร้อมแล้ว หากแต่ยังไม่มีการบรรจุวาระเข้าไปในที่ประชุมคณะรัฐมนตรี หากมีมติ ครม. ให้ใช้เงินได้ก็ดำเนินการได้ทันที”

            และ “สถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดินมีอายุ 5 ปี นับแต่วันที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา นั่นหมายความว่า สถาบันนี้จะถูกยุบเลิกในวันที่ 9 พฤษภาคม 2559”

            ดังนั้น ประเด็นหลักของการพูดคุยในที่ประชุมประจำเดือนพฤศจิกายน 2558 ของกลุ่มปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง จึงเป็นเรื่องการประเมินสถานการณ์และการกำหนดจังหวะก้าวเคลื่อนไหว เพราะหากสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดินมีอันต้องยุบเลิกไปก่อน จะเกิดอะไรขึ้น? ต้องเริ่มกันใหม่หมดใช่หรือไม่? เหตุใดจึงไม่เข้า ครม. เสียที? แล้วคดีความของแกนนำที่เกิดจากการต่อสู้ล่ะ? เอกชนเจ้าของที่ดินจะยังรอคอยต่อไปหรือไม่? ทางออกของเรื่องนี้อยู่ที่ไหน? คำถามเหล่านี้จะต้องได้รับการตอบ แล้วใครจะตอบ?

            อย่างไรก็ตาม วันที่ 26 - 27 พฤศจิกายนนี้ นายสถิตพงษ์  สุดชูเกียรติ ผู้อำนวยการสถาบันบริหารจัดการธนาคารที่ดิน ซึ่งเพิ่งเข้ารับตำแหน่งหมาดๆ เมื่อวันที่ 9 กันยายน 2558 ที่ผ่าน พร้อมคณะ จะลงพื้นที่โครงการนำร่องธนาคารที่ดิน 5 ชุมชนภาคเหนือ โดยจะเข้าพื้นที่แปลงปฏิรูปที่ดินโดยชุมชนบ้านโป่ง ในวันที่ 27 จะต้องตอบคำถามต่างๆ เหล่านี้เป็นคำรบแรกแน่นอน

รายงานโดย ชาย  มีนา ผู้สื่อข่าวชุมชนประเด็นที่ดิน