“คอคอดกระ สหภาพเมียนม่าร์ ระยะทาง 100 เมตร”
ป้ายริมถนนบนทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 ช่วงพื้นที่จังหวัดชุมพรกับระนอง เป็นภาพที่ผู้อ่านหลายท่านคงเคยได้พบเห็น หรือแม้แต่ท่านที่ไม่เคยเดินทางผ่านก็คงจะได้เคยศึกษาเรียนรู้ถึงพื้นที่ที่แคบที่สุดในคาบสมุทรมลายู มาบ้าง ไม่มากก็น้อย
“ตำบลมะมุ” ตำบลหนึ่งของอำเภอกระบุรี จังหวัดระนอง คือ ที่ตั้งของสถานที่ดังกล่าว นับเป็นพื้นที่ทางประวัติศาสตร์หลายประการ ทั้งการทำศึก การทำการค้าที่สำคัญ หรือแม้กระทั่งการเสด็จประพาสต้นของล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 เมื่อปีพุทธศักราช 2433 จนมาถึงในยุคสมัยการทำสัมปทานป่าไม้ตามนโยบายรัฐบาล และการประกาศเขตป่าในพื้นที่
“อนันต์ สร้อยชั้น” หนุ่มวัยกลางคนลูกหลานพี่น้องชาวมะมุ ในปัจจุบันรับตำแหน่งเป็นเลขานุการสภาองค์กรชุมชนตำบลมะมุ เล่าให้ฟังว่า “โดยปกติคนจากภายนอกมักไม่ค่อยเข้ามาสัมผัสที่มะมุมากเท่าไหร่นัก เพราะมะมุเป็นเพียงเส้นทางผ่าน จะเป็นที่รู้จักหน่อยก็ซาลาเปา ทับหลี ที่ชาวจีนอพยพได้เข้ามาบุกเบิกทำกิจการ ซึ่งในปัจจุบันก็ได้กลายเป็นธุรกิจของคนชั้นกลางไปแล้ว
“อนันต์” เล่าต่อไปว่า ชาวมะมุเองเป็นคนดั้งเดิมในพื้นที่ ส่วนการอพยพของคนที่มาจากภายนอกเข้ามาอยู่เพียงไม่กี่คน ฉะนั้นการอาศัยอยู่จึงมีระบบวัฒนธรรมแบบเครือญาติ ไปไหน มาไหนก็รู้จักกันหมด “คนนั้นมีศักดิ์เป็นพี่ คนนี้มีศักดิ์เป็นน้อง คนนั้นเป็นลุงของแม่ คนโน้นเป็นอาของพ่อ” ก็เรียกได้ว่าอย่างนั้น
ฉะนั้น ระบบการช่วยเหลือเกื้อกูลกัน จึงยังมีให้เห็นมากในพื้นที่ และนั่นหมายความ รวมไปถึง รูปแบบวิถีชีวิต การทำงานก็มีลักษณะที่มีความเป็นส่วนรวมมากกว่าที่จะนำเอาผลประโยชน์ของปัจเจกเป็นตัวตั้ง
โดยปกติพื้นที่ตำบลมะมุ เป็นพื้นที่ในการทำเกษตรกรรมเป็นหลัก ทั้งการปลูกยางพารา ปาล์มน้ำมัน และสวนผลไม้ ซึ่งชาวบ้านในพื้นที่ได้เริ่มต้นมาบุกเบิกตั้งแต่ประมาณ พ.ศ.2520 ภายหลังการสัมปทานป่าไม้ตามนโยบายรัฐบาล คนรุ่นแรกของตำบลที่อาศัยมาตั้งแต่ต้นใช้วิธีการ
จับจองกันเอง ซึ่งไม่ได้มีการรับรองสิทธิ์อะไร และประกอบสัมมาอาชีพกันเรื่อยมา จนกระทั่งช่วงปลายปี พ.ศ.2532 เกิดมหาวาตภัยครั้งยิ่งใหญ่ที่สุดของประเทศไทยในรอบหลายสิบปี ที่คน แถบนี้รู้จักกันดี และยังเป็นที่รู้จัก เล่าสืบต่อมาถึงคนรุ่นหลัง เรียกว่า “พายุเกย์” พายุในครั้งนั้นได้สร้างความเสียหายนับมูลค่าไม่ได้ แต่ด้วยอัตลักษณ์แห่งความร่วมมือของพี่น้องมะมุจึงสามารถ ผ่านพ้นสถานการณ์เลวร้ายนั้นมาได้ด้วยดี
“อนันต์” ได้เล่าต่อไปว่า มะมุมาถึงจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญอีกครั้ง ก็เมื่อช่วง พ.ศ.2541 เมื่อมีมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน 2541 ที่ให้ความเห็นชอบกับมาตรการ และแนวทางแก้ไขปัญหาที่ดินในพื้นที่ป่าไม้ ซึ่งพื้นที่ที่พี่น้องประกอบอาชีพส่วนใหญ่อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่ามะมุ ทำให้เกิดความไม่มั่นคงในวิถีชีวิตตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา มีทั้งการสำรวจการถือครองพื้นที่ป่าไม้ การขึ้นทะเบียนบุคคลผู้ครอบครอง ตรวจสอบสภาพการใช้ที่ดินจากภาพถ่ายทางอากาศ ซึ่งพี่น้องมะมุส่วนใหญ่ก็ให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี เหตุผลหลักเพราะพวกเขา“ประกอบอาชีพเพื่อเลี้ยง พี่น้องในชุมชน”
“อนันต์” ได้พาผู้เขียนเข้าไปในพื้นที่ห่างไกลตามแนวเชิงเขา กลิ่นข้าวหอมมาเป็นระยะๆ จนได้พบกับไร่ข้าวขนาดใหญ่ที่สุกเหลืองรอการเก็บเกี่ยว ทอดยาวตั้งแต่ตีนเขาไปจนถึงกลางเขา พบพี่น้องกลุ่มใหญ่กำลังขะมักเขม้นลงแรงเก็บเกี่ยวผลผลิต พร้อมกับการพูดคุยหยอกล้อกันไปอย่างสนุกเฮฮา
“แดง ขุมเพชร” หญิงสูงวัยเจ้าของผืนไร่ข้าวแปลก แรกต้อนรับอย่างเป็นกันเอง เล่าเรื่องราวต่างๆ ไปพร้อมกับการเกี่ยวรวงข้าว (ทางภาคใต้เรียกว่าเก็บข้าว) มิหนำซ้ำยังสาธิตวิธีการใช้ “แกละ” เครื่องมือ ทำมาหากินของพี่น้อง เป็นอุปกรณ์ขนาดพอดีมือ มีความแหลมคมสูง ฉะนั้น ถ้าใช้งานไม่ดี คงได้บาดแผลกลับไปฝากคนที่บ้านอย่างแน่นอน
เก็บข้าวไปได้พักใหญ่พอเต็มกำมือ ผู้เขียนก็ได้มีโอกาสทำความรู้จักกับ “ประนอม สร้อยชั้น” เจ้าของไร่แปลงข้างๆ ที่มาช่วยลงแรงเก็บเกี่ยวข้าวเหมือนพี่น้องคนอื่นๆ ประหนึ่งเป็นอาสินของตัวเอง เล่าให้ฟังว่า พี่น้องมะมุส่วนใหญ่ปลูกยางพารากันมาแล้ว 1 รอบ พอยางหมดอายุ ซึ่งจะอยู่ที่ประมาณ 20 กว่าปี ก็ได้ปลูกข้าวไร่บนแปลงของตัวเอง ซึ่งแต่ละคนก็จะเก็บผลผลิตได้ไม่พร้อมกัน ข้าวที่ปลูกมีหลากหลายสายพันธุ์ ทั้งข้าวขาวพวงพะยอม ข้าวดอกขาม ข้าวเหลือง ข้าวเหนียวขาวไร่และดำไร่ ใช้เวลาประมาณ 4 – 5 เดือน ก็สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ เป็นการรอคอยการเจริญเติบโตของพืชชนิดอื่นๆ ในรอบต่อไป เช่น ยางพารา ปาล์มน้ำมัน และอื่นๆ ซึ่งขึ้นอยู่กับการเปลี่ยนแปลงของราคาพืชผล ต้นทุนการผลิต และความต้องการของตลาด ในช่วงเวลานั้น
“สุนีย์ ไพถาวร” เกษตรกรอีกรายหนึ่ง เล่าให้ฟังว่า การปลูกข้าวไร่จะเริ่มประมาณช่วงประมาณเดือนมิถุนายน – กรกฎาคม จะมีพี่น้องมาช่วยลงแรงกันประมาณ 30 – 40 คน เอาเมล็ดข้าวใส่กระบอกไม้ไผ่ลงในหลุมรอการเจริญเติบโต และเตรียมการปลูกพืชหลักไว้ด้วยในช่วงเวลา และแปลงเดียวกัน การปลูกข้าวไร้ของพี่น้องชาวมะมุไม่ได้ใช้สารเคมีอะไร เพราะเป็นการเพาะปลูกเพื่อกินกันในหมู่เครือญาติ เรียกได้ว่าเก็บไว้กินได้ตลอดทั้งปีโดยไม่ต้องเสียเงินซื้อข้าวแม้แต่เพียงบาทเดียว
“สุเทพ ทวีกุล” เจ้าของแปลงที่อยู่สูงขึ้นไปอีกประมาณ 100 เมตร เล่าให้ฟังว่า ข้าวไร่ จะมีราคาอยู่ที่เกวียนละประมาณ 10,000 บาทขึ้นไป สำหรับเกษตรกรรายไหนที่เหลือกินเหลือใช้ ก็จะเอาไปขายบ้าง การกำหนดราคาก็เป็นไปตามนโยบายของรัฐทั่วๆไป รายได้ของคนมะมุ ส่วนใหญ่อยู่ที่ประมาณ 20,000 –30,000 บาทต่อเดือน บวกลบกลบหนี้แล้วก็เหลือไว้ให้ลูกหลาน สำหรับเรื่องของการปลูกข้าวไร่เองก็ไม่ได้มีหน่วยงานอะไรเข้ามาดูแล เพราะเราทำกินในเขตป่า ไม่มีเอกสารสิทธิ์ หน่วยงานป่าไม้เขาก็รับรู้ แต่เห็นว่าเราประกอบอาชีพเพื่อทำกินและอยู่อาศัย ไม่ได้ค้ากำไรเหมือนนายทุน เลยยังไม่มีมาตรการอะไร จะกังวลอยู่บ้างก็เวลาได้ยินข่าวการตัดโค่นในพื้นที่ใกล้เคียง ก็กลัวว่าของเราจะโดนเหมือนเขา มีหน่วยงานเข้ามาสำรวจจะสร้างเขื่อน เราเองก็คัดค้านกันสุดกำลัง เพราะไม่รู้จะออกไปอยู่ไหน การชดเชยก็คงได้ไม่เหมือนคนที่มีเอกสารสิทธิ์ อยู่แล้ว พี่น้องก็เลยไม่เห็นด้วย
“อนันต์” ก็เล่าถึงการพัฒนาให้ฟังว่า เรามีสภาองค์กรชุมชนตำบลมะมุเป็นองค์กรภาคประชาชนที่เป็นเวทีให้ชาวบ้านนำปัญหามาพูดคุยกันตอนนี้มีเรื่องแผนงานการแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินเนื่องจากเราอาศัยอยู่ในที่ดินของรัฐ ซึ่งในปัจจุบันอยู่ในขั้นการสำรวจข้อมูล ผนวกกับการเจรจากับหน่วยงานตามด้วยการพัฒนาระบบเกษตรแบบยั่งยืนของพี่น้องอย่างเช่นการทำหัวไร่สลับกับการทำสวนยาง, ปาล์ม และการสร้างค่านิยมให้ลูกหลานสำนึกรักษ์บ้านเกิด รักษาความเป็น”มะมุ” ให้มากกว่าแค่ชื่อตำบล
รัชตะ มารัตน์ เจ้าหน้าที่ปฏิบัติการชุมชนภาคใต้ตอนบน : รายงาน
