สิทธิชุมชนคนลุ่มแม่น้ำมูน ฟื้นฟูธรรมชาติป่าบุ่งป่าทาม  “สมาคมคนทาม” (Taam  and People Association) ก่อตั้งขึ้นมาเพื่อพี่น้องชาวบ้านคนอีสานที่มีชุมชน ที่มีพื้นที่ทำกินอยู่อาศัยสองฝั่งแม่น้ำมูน ๓ จังหวัด ๘ อำเภอ  ๑๔๒ ชุมชน ประกอบด้วย จังหวัดศรีสะเกษ  อำเภอ ราศีไศล ,อุทมพร ,เมืองศรีสะเกษ ,ยางชุมน้อย และกันทรารมณ์ , สุรินทร์  อำเภอรัตนบุรี อำเภอท่าตูม  และจังหวัดร้อยเอ็ด อำเภอโพนทราย

ซึ่งเป็นองค์กรนิติบุคคลจดทะเบียนกับรัฐบาลเกิดจากการรวมตัวของชาวบ้านที่อาศัยธรรมชาติในพื้นที่บุ่งทาม หรือที่ราบน้ำท่วมถึงริมฝั่งแม่น้ำมูน จากที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างเขื่อนราศีไศล และเขื่อนหัวนา  ประมาณ ๒,๘๐๐ ครอบครัว ในระยะ ๒๐ ปี ที่ผ่านมา  ผู้เดือนร้อนจากการสร้างเขื่อนได้ลุกขึ้นมาต่อสู้เรียกร้องสิทธิ์และร่วมมือกับรัฐในการแก้ไขปัญหาอย่างต่อเนื่อง  และก่อตัวเป็นสมาคมคนทาม  แล้วได้สร้างการพัฒนาเพื่อส่งเสริมการรวมตัวของสมาชิก  การพัฒนาคุณภาพชีวิต  การจัดสวัสดิการชุมชนเกษตรอินทรีย์  การอนุรักษ์ทรัพยากร ธรรมชาติ  ดิน  น้ำ  ป่า  ในรูปแบบป่าทามชุมชนแหล่งอนุรักษ์พันธุ์ปลาโดยประสานความร่วมมือกับรัฐองค์กรท้องถิ่นและองค์กรอื่นๆ  ในสังคมกับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

              

  กองทุนสวัสดิการ “กองบุญ”มีการออมเงินวันละบาทของสมาชิก  จัดเป็นสวัสดิการชีวิต  กรณี  เกิด  แก่  เจ็บ  ตาย  และมีสวัสดิการอื่นๆ เช่น ทุนการศึกษาบุตรหลาน  ช่วยผู้ประสบพิบัติภัย  ปัจจุบันมีเงินออมประมาณ  ๒.๖ ล้านบาท  สามารถช่วยเหลือสมาชิกยามยากได้พอสมควรและมีสมาชิกเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ 

            ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชน  เครือข่ายทามมูน  จัดตั้งอยู่บนที่ดิน  ๒๓ ไร่  เหนือเขื่อนราศีไศลเป็นที่ฝึกอบรมสัมมนาด้านอาชีพ  เกษตรกรรมยั่งยืน  วิสาหกิจชุมชน  การจัดการทรัพยากรธรรมชาติ  การท่องเที่ยวเชิงนิเวศน์  การบริหารจัดการองค์กรชุมชน  การแก้ไขปัญหาด้วยสันติวิธี  โดยมีฐานการเรียนรู้  ผู้รู้และสื่อเรียนรู้ด้านต่างๆ  และบริการสถานที่  ห้องประชุม  อาหาร  สำหรับการจัดประชุมขององค์กรต่างๆ มุ่งเน้นเพื่อเป็นพื้นที่สำหรับเยาวชน ผู้ใหญ่ หน่วยงาน  องค์กร ได้มาปฏิสัมพันธ์และแลกเปลี่ยนข้อมูลความรู้แก่กันและกัน  วิจัยและสำรวจมรดกทางวัฒนธรรมความผูกพันกับป่าทามและชุมชนของตนเอง  มีศักยภาพในการสร้างความเปลี่ยนแปลงอันสำคัญของชุมชน  ประเพณีวัฒนธรรมและเปิดโอกาสให้ช่วยเหลือสังคมอย่างมีประสิทธิภาพ

                ตลาดนัดสีเขียวราศีไศล  เป็นตลาดอาหารปลอดภัยที่สมาคมร่วมกับหน่วยงานราชการและองค์กรท้องถิ่น  จัดขึ้นทุกวัน  พฤหัสบดี  ณ  ที่ว่าการอำเภอราศีไศล  ผู้ผลิตนำสินค้าอาหารมาขายตรงแก่ผู้บริโภค  อาหารพื้นบ้านที่มีในชุมชน พืช ผัก ที่ปลูกขึ้นเอง หรือ ปลาที่หาได้เองจากแม่น้ำมูน

               

ป่าทามชุมชนและแหล่งอนุรักษ์พันธุ์ปลา  สมาคมสนับสนุน  ส่งเสริม  การจัดตั้งและการฝึกอบรมความรู้ป่าชุมชนและแหล่งอนุรักษ์  และเชื่อมโยงเป็นเครือข่ายให้ชุมชนร่วมมือกัน  ปัจจุบันมีป่าชุมชนใน  เครือข่าย ๑๐  พื้นที่  แหล่งอนุรักษ์พันธุ์ปลา  ๖ พื้นที่  และระบบชลประทาน  ๓  แห่ง

            แผนฟื้นฟูชีวิตชุมชนและฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ  จากการศึกษาผลกระทบจากการสร้างเขื่อนหัวนา และเขื่อนราศีไศล  ได้มีมาตรการและแผนด้านต่างๆในการฟื้นฟูแก้ไขผลกระทบที่เกิดขึ้น  ปัจจุบัน  สมาคมคนทามเป็นส่วนหนึ่งของผู้ดำเนินการตามแผนดังกล่าวโดยการสนับสนุนงบประมาณจากรัฐ จัดตั้งศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียงชุมชนเครือข่ายทามมูน  เช่น  แผนการฟื้นฟูด้านการเกษตร  ประมง  ปศุสัตว์  และป่าไม้

            การประสานความร่วมมือกับหน่วยงานราชการและเอกชน  สมาคมคนทามประสานงานอย่างต่อเนื่องในการดำเนินกิจกรรมต่างๆ  เช่น  กรมชลประทาน  มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี  มหาวิทยาลัยมหาสารคาม  สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัด  ศูนย์การศึกษานอกโรงเรียน  และองค์การบริหารส่วนตำบลในพื้นที่

สนั่น  ชูสกุล  ที่ปรึกษาสมาคมคนทามเปิดเผยว่า จากกรณีศึกษาผลกระทบในโครงการ โขง-ชี-มูล ได้ข้อสรุป แม่น้ำมูนป่าทามชุมชนที่อยู่อาศัยแถวลุ่มบริเวณป่าทามได้รับผลเสียหายมาก แหล่งพื้นที่ทำกิน มีการต่อต้านการสร้างเขื่อนในช่วงแรกเริ่มของโครงการ ต่อมาชาวบ้านก็เรียกร้องให้ภาครัฐชดเชยค่าเสียหาย มาถึงปัจจุบันทำแผนการฟื้นฟูชุมชน ชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบ ภาคอีสานจะมีโครงการเกิดขึ้นโดยมักอ้างความแห้งแล้งประจำ “โขง-ชี-มูล” มีแผนการนำน้ำโขงเข้าสู่ภาคอีสาน เชื่อมโยงแม่น้ำสายหลักของภูมิภาค และมีการตัดตอนน้ำมีเป็นระยะๆช่วงๆตามสายของแม่น้ำ คือ การสร้างเขื่อน ๑๖ จุด ทั่วอีสาน ในโครงการกำหนดแผนไว้ ๔๐ ปี ตามแผนงาน งบประมาณตั้งไว้ สองแสนล้านบาท แต่ขาดการศึกษาผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ส่วนมากก็มีแต่แผนที่อีสาน จากข้อมูลเราศึกษาพบว่าที่นี่เขื่อนราศีไศลจะส่งผลกระทบมากต่อสภาพสิ่งแวดล้อม เพราะเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยเพาะพันธุ์สัตว์ระบบนิเวศน์ ซึ่งมีพื้นที่ป่าทามที่มีความอุดมสมบูรณ์ พื้นที่ขนาดใหญ่ ป่าทามเป็นแหล่งที่อยู่ของสัตว์หลายชนิด ชุมชนรอบข้างในแถบลุ่มน้ำมูลป่าทามมูลอาศัยป่าทามเป็นพื้นที่ทำกิน ทำนาปลูกข้าวในป่าทาม ชาวบ้านเมื่อได้รับผลกระทบก็ได้รวบรวมกันเรียกร้องต่อสู้สิทธิ์ชุมชนพื้นที่ป่าทามของชุมชน  เขื่อนราศีไศล สร้างงบประมาณ ๘๐๐ กว่าล้าน  มีพื้นที่บริเวณแอ่งกักเก็บน้ำ ๙๓,๐๐๐ กว่าไร่มีพืชที่อยู่ในป่าทาม ๒๐๐ กว่าชนิด ทนทานต่อน้ำขึ้นน้ำลงน้ำท่วม  ส่วนสัตว์น้ำจืด ๕๐๐ กว่าชนิด เป็นพื้นที่มีปลานานาชนิดอยู่ลุ่มน้ำมูนตอนล่าง ระบบนิเวศน์สมดุลมีครบทุกอย่าง สัตว์เพาะพันธุ์ขยายพันธุ์ที่นี่ เนื้อดินดีป่าทามสมบูรณ์มีแร่ธาตุดินเชิงตะกอนมารวมกันในป่าทาม  ชาวบ้านลุกขึ้นต่อสู้สิทธิ์ที่ทำกินตนเอง ภาครัฐต้องยอมจ่ายค่าชดเชยให้ชาวบ้าน ๒,๐๐๐ กว่าล้านบาท จำนวน ๗,๗๐๐ ครอบครัว และชุมชนรอบข้างอีก ๑๐,๐๐๐ กว่าครอบครัว ชุมชนที่อยู่อาศัยแม่น้ำมูล ตนเคยทำงานในพื้นที่อีสานมาตั้งแต่เมื่อปี ๒๕๒๕ และพื้นที่ทุ่งกุลาร้องไห้ ด้านจัดเก็บข้อมูล เรื่องที่ทำกิน  ทางสมาคมคนทาม มีการประชุมกันทุกเดือนมีแผนการเตรียมจัดตั้ง มหาลัยชีวิตราษีไศล ที่นี่  

ปัญญา  ลำลาภผู้จัดการสมาคมคนทามเปิดเผยว่า ตนขับเคลื่อนทำงานประจำ ศูนย์สื่อชุมชนป่าทามมูน เคลื่อนด้วยการทำข่าวชุมชน ร่วมกับสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอส เพื่อสะท้อนให้สังคมได้รับรู้ชุมชนทามมูน สื่อชุมชนกับเยาวชน สอนเด็กเยาวชนทำสื่อ ร่วมกับโรงเรียนสื่อเยาวชนคนทามมูน  โครงการปั่นจักรยานบอกรักแม่มูน ๑๑ คืน ๑๒วัน  ระยะทาง ๔๔๔ กิโลเมตร โดยมีการปั่นจักรยานไปรอบสายแม่น้ำมูน ผ่านชุมชนเครือข่ายทามมูน เพื่อการสื่อสานบอกรักษ์ป่าทามมูน เชื่อโยงงานโรงเรียน สื่อ สถานบันการศึกษา มีเป้าหมายเดียวกัน มหาลัยศรีสะเกษ มหาลัยมหาสารคาม และมหาลัยอุบลราชธานี  มีการจัดตั้งเครือข่ายร่วมชุมชน 

"บุ่ง-ทาม"   คือ พื้นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึง ภาษาอังกฤษเรียก flood plain คำว่า "ทาม" ใช้เรียกบริเวณทั้งหมดในพื้นที่ราบน้ำท่วมถึง ส่วนคำว่า "บุ่ง" ใช้เรียกบริเวณที่ลาดลุ่มที่มีแหล่งน้ำแช่ขัง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่ทาม ในภาษาอังกฤษเรียกว่า Low Flood Plain ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2525 ให้ความหมายของ "ทาม" ว่า "ที่ราบริมฝั่งลำน้ำที่มีน้ำท่วมเป็นครั้งคราว" และคำว่า "บุ่ง" คือ "บึง"    "กุดหรือหลง"  แนวทางเดินของลำน้ำเก่า เมื่อแม่น้ำเปลี่ยนทางเดินส่งผลให้ลำน้ำเก่ากลายสภาพเป็นแหล่งน้ำที่ตัดขาดจากลำน้ำใหม่ เรียกว่า "กุด" หรือ "หลง" บางแห่งกลายสภาพเป็นหนอง บึง มีลักษณะคดโค้งตามรูปพรรณสัณฐานเดิมของลำน้ำ ในทางวิชาการเรียกว่า "ทะเลสาบรูปแอกวัว (Oxbow Lake)" มี 2 ลักษณะ คือ กุดที่มีน้ำขังตลอดปี ในฤดูฝนจะเชื่อมต่อกับลำน้ำใหม่และกุดที่น้ำแห้ง มีความตื้นเขิน จะมีน้ำขังเฉพาะในฤดูฝน ในทางวิชาการเรียกว่า Oxbow Scar    "โนนทาม, ดอนทาม"

     

พื้นที่ที่สูงกว่าบริเวณอื่นในป่าบุ่งป่าทาม นานครั้งจึงจะมีน้ำท่วมขัง มักมีอานาเขตติดต่อกับกุด หนอง ฮอง เป็นแหล่งที่อยู่ของสัตว์ต่างๆ ในฤดูน้ำหลาก พรรณพืชที่ขึ้นในบริเวณนี้จะมีพืชบกขึ้นปะปนด้วย เช่น ตะเคียน ยาง เป็นต้น

"ฮอง หรือร่องน้ำ   ทางน้ำไหลขนาดเล็กที่ไหลเซาะลงจากโนน ไหลลงสู่กุดหรือแม่น้ำ ถือเป็นลำน้ำสาขาหรือต้นน้ำของกุด หนองและแม่น้ำ

อภิรักษ์  สุธาวรรณ์ผู้จัดการศูนย์ฯเปิดเผยว่า วิถีชีวิตชุมชนคนป่าทามมูน ทำกินอยู่อาศัยหาของในป่าทาม กบ เขียด ปลา นก เห็ด หน่อไม้ ฯลฯ กิจกรรมชุมชน หมู่บ้าน การรวบรวมกลุ่มโดยประสบการณ์ การนำเสนอข้อมูลสู่ภาครัฐ มีการนัดหมายกำหนดการทำงานเป้าหมายชัดเจน ประชุมกลุ่มชาวบ้านอยู่ประจำทุกๆเดือน  มีครัวเรือนที่เสียหาย มีตัวแทน พ่อบ้าน-แม่บ้าน ซึ่งมีความแตกต่างกับการใช้ตัวแทนภาครัฐ กำนัน นายอำเภอ ข้าราชการ  คนป่าทามมูนลงมือทำเองกับมือด้วยความคิดเราทำอย่างไรบ้างการอนุรักษ์ สัตว์ ป่า จะอยู่คู่ชุมชน จัดพื้นที่อนุรักษ์ให้สัตว์ แบ่งพื้นที่เฉพาะ

กลุ่มแม่บ้าน ฝึกหัดการทำงานเชิงลุกมีความหลากหลายมิติมีการเชื่อโยงการประสานงาน ช่วงแรก ช่วงหลังมีนักวิชาการเข้ามาศึกษา ทำให้ความเป็นอยู่ของเราเปลี่ยน ทำให้ชาวบ้านต้องเดินทางเข้ากรุงเทพฯ มีแม่ผา  บุญธรรม มีการทำข้อมูล สร้างแกนนำร่วมในชุมชนแต่ละหมู่บ้าน มีการแลกเปลี่ยนการทำงานกันเอง คือชุมชนทางเขื่อนราษีไศล และ เขื่อนหัวนา  ยอมรับความรู้ชาวบ้านเราแค่ ป.๔ การศึกษาไม่สูง ทำเองเดินลุกเอง ติดต่อกับภาครัฐ ทางเจ้าหน้าที่ราชการทำงานในตัวอำเภอ มีสมาคมคนทามมูนเป็นการเรียกประชุมกัน มีการขับเคลื่อนงาน มีแผนฟื้นฟูให้กลุ่มชาวบ้าน เปิดพื้นที่ตลาดสีเขียว ตลาดนัด ในตัวอำเภอราศีไศล ควบคู่งานวิจัยไทบ้าน มีแกน ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน หน่วยงานในท้องถิ่น องค์การบริหารส่วนตำบล ปลูกข้าวต้นเดียว  ข้าวอินทรีย์ ปลูกผักปลอดสารเคมี 

ในช่วงแรกเริ่ม กลุ่มเอ็นจีโอ เคลื่อนงานสู่ชุมชนทามมูน ก่อกลุ่มวงเล็กคุยกัน นำเสนอข้อมูล ข้อกฎหมาย มีกิจกรรม เก็บข้อมูลพื้นฐานชุมชนชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบ การเสียหายจากการสร้างเขื่อน  ช่วงที่สอง ทำฐานข้อมูลชุมชน   ช่วงที่สาม การยกระบบการเจราภาครัฐ กำนัน นายอำเภอ ผู้ว่าราชการ  สรุปส่งภาครัฐ เรียกร้องความเสียหาย   การฟื้นฟูสภาพแวดล้อมชุมชนป่าทาม

มานะ  เหนือโท ศูนย์ข่าวทุ่งกุลา : รายงาน