“สัตว์หน้าดิน จะเป็นตัวบ่งชี้ถึงคุณภาพของน้ำ” เสียงดังฟังชัดจากพี่เลี้ยง นางสาวธินันวา ฐิตะโชติการ ขณะที่นำน้องๆเยาวชน โรงเรียนบ้านกระแดะ ตำบลพลายวาส อำเภอกาญจนดิษฐ์ สุราษฎร์ธานี ใช้สวิงช้อนสัตว์น้ำตัวเล็กที่ปะปนอยู่ในสายน้ำบริเวณ ฝายน้ำล้นคลองกระแดะ  หลายท่านอาจสงสัย อะไรคือนักสืบสายน้ำ เหมือนกับสายสืบของตำรวจรึไม่ เป็นเรื่องน่าคิดว่า นักสืบสายน้ำคืออะไร และนักสืบสายน้ำทำอะไร

      27 สิงหาคม 2559 ผมได้มีโอกาสเข้าไปเยี่ยมทีมงานแถวๆบ้านกระแดะ อำเภอกาญจนดิษฐ์ พอดีกับที่น้องๆโรงเรียนบ้านกระแดะกำลังทำกิจกรรมเพื่อพิสูจน์ทราบว่าลำน้ำกระแดะช่วงด้านล่างของตลาดกาญจนดิษฐ์ คุณภาพน้ำเป็นเช่นไรโดยใช้กระบวนการนักสืบสายน้ำที่ใช้สัตว์หน้าดินต่างๆเป็นตัวชี้วัดว่าคุณภาพน้ำตอนนี้เป็นอย่างไร ผมได้พบกับคุณพี่ชา นายปรีชา ด่านกุลชัย ผู้นำทีมน้องๆมาทำกิจกรรม

      พี่ปรีชาบอกว่า “เราได้รับการสนับสนุนงบประมาณโครงการ อนุรักษ์ปากน้ำกระแดะน่าอยู่มาจำนวนหนึ่งและหนึ่งกิจกรรมในโครงการนั้นคือการดูแลลำน้ำกระแดะให้มีคุณภาพดี เราจึงจำเป็นต้องรู้ก่อนว่า น้ำในคลองกระแดะตอนนี้คุณภาพเป็นอย่างไร และน้องๆเหล่านี้เป็นนักเรียนโรงเรียนบ้านกระแดะที่เต็มใจมาร่วมกิจกรรมซึ่งโดยปกติวันหยุด เสาร์/อาทิตย์น้องๆเหล่านี้จะไปชุมนุมอยู่ตามร้านเกมส์ จึงหาวิธีนำน้องๆมาสร้างประโยชน์ให้ชุมชน และวันนี้เราจะทำการพิสูจน์ทราบว่าลำคลองกระแดะช่วงนี้ว่า คุณภาพน้ำเป็นอย่างไร ถ้ามองด้วยตาเปล่าน้ำก็ใสดีแต่เราไม่ทราบว่าดีจริงหรือไม่” ถามถึงการทดสอบน้ำจากผู้เกี่ยวข้องเช่น สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด สถานีอนามัย ไม่ได้มาดูแลหรือ พี่ปรีชาบอกว่า “เขาคงไม่มีเวลามาดูเรื่องเหล่านี้หรอก เพราะเป็นเรื่องเล็กสำหรับเขา แต่สำหรับชุมชนแล้วเรื่องนี้เป็นเรื่องใหญ่มาก เราจึงต้องมาทำกันเองแต่อนาคตหากเกินกำลังเราก็คงต้องพึ่งส่วนราชการที่กล่าวมา”

      น้องๆที่ร่วมโครงการ 8 คนได้ช่วยกันใช้สวิงช้อนลงไปในลำน้ำ ได้สัตว์ต่างๆมาหลายประเภท จากนั้นได้นำมาใส่ถ้วยเล็กๆเพื่อนำมาวิเคราะห์ตามหลักวิชาการว่าจากสัตว์หน้าดินต่างๆที่พบมันบอกถึงอะไร เช่น ปลาเข็ม น้องๆบอกว่าคุณภาพน้ำไม่ค่อยสะอาด  กุ้งฝอย เป็นตัวบ่งบอกว่าน้ำไม่ค่อยสะอาดแต่กุ้งนั้นยังสามารถบริโภคได้ หอยกาบ และหอยเจดีย์ ตัวบ่งบอกถึงคุณภาพน้ำยังคงดีอยู่ แต่จากการค้นหาอยู่หลายรอบ เราไม่เจอจิ้งโจ้น้ำ เราไม่เจอตัวออ่นแมลงปอ เราไม่เจอชีปะขาว นั่นแสดงว่าคุณภาพน้ำบริเวณนี้ค่อนข้างไม่สะอาดจำเป็นต้องหาวิธีปรับปรุงให้น้ำมีคุณภาพดีขึ้น นี่คือผลสรุปที่น้องๆตัวเล็กๆใช้เวลาประมาณ 2 ชั่วโมงค้นหาความเป็นไปของสายน้ำ

      เด็กหญิงจีระนันท์ แซ่ด่านบอกว่า วันนี้สนุกมาก ที่ได้ร่วมกิจกรรมใช้เวลาว่างเป็นประโยชน์และเราต้องแนะนำชาวบ้านว่าอย่าทิ้งขยะลงในลำคลอง น้ำเสียก็ไม่ควรปล่อยลงลำคลอง และจะร่วมโครงการอีกหากมีการจัดขึ้น


      เด็กชายอภินันท์ ศิลา ก็เป็นอีกคนหนึ่งที่บอกว่าสนุกมากชอบด้วยอยากให้มีการจัดกิจกรรมอีก ซึ่งปกติตนเองและเพื่อนวันหยุดจะไปรวมกันที่ร้านเกมส์จะกลับบ้านอีกทีก็ตอนเย็นๆ มาทำงานแบบนี้สนุกกว่าและจะนำเรื่องนี้ไปเล่าให้เพื่อนที่ไม่ได้มาร่วมฟังด้วยรวมถึงจะแนะนำเพื่อนๆว่าเราไม่ควรทำให้ลำลคลองสกปรก

       นี่คือเสียงสะท้อนของน้องๆตัวเล็กๆกลุ่มหนึ่งของ บ้านกระแดะ อำเภอกาญจนดิษฐ์ ที่ผู้ใหญ่หลายๆท่านควรจะให้ความสนใจ ไม่ควรมองข้าม เพราะเหตุผลสำคัญของปัญหาแม่น้ำลำคลองนั้นเกิดจากการพัฒนาและการจัดการที่ไม่ถูกต้องของผู้บริหารท้องที่ท้องถิ่น เช่นการจัดเก็บขยะมูลฝอยและกำจัดไม่ถูกวิธี สร้างปัญหามลพิษให้กับชุมชน หรือการจัดการตลาดที่ขาดการดูแลเอาใจใส่เท่าที่ควรสนใจแต่งบประมาณเพียงอย่างเดียว ดังนั้นหากท่านไม่ต้องการให้เด็กตัวน้อยๆดูถูกท่านละก็ เร่งมือเถอะครับ ทั้งนี้เพื่อชื่อเสียงองค์กรท่านและความสันติสุขของประชาชนครับ

นายธรรมนูญ นาคขำ นักสื่อข่าวชุมชนสุราษฎร์ธานี รายงาน