ขอนแก่น/ 29 ธันวาคม 2559 ณ ห้องประชุมสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น โครงการบ้านมั่นคงภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จัดเวทีวิชาการบรรยายพิเศษหัวข้อ “ความเหลื่อมล้ำและคนจนเมืองในเขตเศรษฐกิจพิเศษ” โดย ผศ.ดร.สักรินทร์ แซ่ภู่ อาจารย์คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ผังเมืองและนฤมิตศิลป์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ซึ่งมีชุมชนเทศบาลเมืองศิลา เทศบาลเมืองศิลา และเจ้าหน้าที่ พอช. เข้าร่วมเรียนรู้และแลกเปลี่ยนประมาณ 30 คน 


ผศ.ดร.สักรินทร์ แซ่ภู่ กล่าวว่า สิ่งที่จะมาแชร์และเล่าให้ฟังในวันนี้ เป็นผลมาจากการวิจัยเรื่อง “สถานภาพทางความรู้ลดความเหลื่อมล้ำคนจนเมือง ประแภทเมืองเขตเศรษฐกิจพิเศษ” ที่สนับสนุนโดย สกว. ซึ่งผลจาการทบทวนวรรณกรรมทำให้รู้ว่า เขตเศรษฐกิจพิเศษนั้นถูกวางมาตั้งแต่ปี 2538 ที่เป็นผลมาจากธนาคารเอดีบีเริ่มรู้แล้วว่าทุนกำลังจะตาย จึงมีนวตกรรมการเงินเพื่อหลอกล่อทุนสมัยใหม่ให้เกิดการลงทุน จึงมีแนวคิดเรื่องเขตเศรษฐกิจพิเศษเกิดขึ้น และส่งผลกระทบต่อการพัฒนาในแต่ละภูมิภาคของโลกตามมา


หากเราต้องการเห็นภาพความเหลื่อมล้ำ เราต้องเห็นทั้งโลก เรื่องภาพใหญ่ประเทศในกลุ่มอาเซียน เราก็ท่องกันว่าจะมีเออีซีเกิดขึ้นแต่ไม่รู้ว่าจะได้รับประโยชน์อย่างไร แต่ที่ขายดีสุดคือธงชาติเออีซี แต่อาเซียนก็ไม่ได้มีความเป็นเอกภาพ ซึ่งเขตเศรษฐกิจในอาเซียนนั้นมี 80 กว่าแห่ง แบ่งเป็น 2 ค่ายใหญ่ คือกลุ่มอินโดจีนกลุ่มนี้ไปกับจีน อีกกลุ่มหนึ่งคือสิงคโปร์ มาเลย์เซีย ฟิลิปินส์ ก็ไปกับทางอเมริกา ที่ประเทศลาวมีห้างสรรพสินค้าเกิดขึ้นกว่า 20 แห่ง แต่ก็ไปไม่ได้ เป็นการลงทุนของจีนที่ต้องการเอาคนที่อยู่บนเขาลงมาอยู่ สิบสองปันนา ลาว และไทย


พัฒนาการเขตเศรษฐกิจพิเศษมาตั้งแต่ปี 2545 มีการเริ่มต้นขึ้นที่ภูเก็ต และเขตเศรษฐกิจพิเศษก็โยกไปตามวาระของรัฐบาล ช่วงหนึ่งมีการประกาศไปที่เชียงราย แล้วก็ตาก จนสุดท้ายรัฐบาลพลเอกประยุทธ์ ก็เลยประกาศ 10 จังหวัด และทยอยประกาศเพิ่มมาเรื่อยๆ นอกจากนั้นก็มีการประกาศคัสเตอร์อุตสาหกรรม ที่ผ่านมาบ้านเราดันเขตเศรษฐกิจพิเศษไว้ตามพื้นที่ชายแดน เพราะหากจะนำมาตั้งในพื้นที่ใจกลาง ก็เกรงเรื่องการทะลักเข้ามาของแรงงานต่างชาติ


ผศ.ดร.สักรินทร์ แซ่ภู่  กล่าวต่อว่า กรอบแนวคิดการพัฒนาเขตเศรษฐกิจพิเศษนั้นเป็นเรื่อง การวางแผนโครงสร้างพื้นฐาน ที่เอดีบีอยากให้เอกชนกู้เงินไปลงทุน และการพัฒนาระดับภูมิภาคให้ทรัพยากร ทุน แรงงาน เคลื่อนตัวได้ง่ายๆ  อีกส่วนหนึ่งคือแนวคิดเสรีนิยมแนวใหม่ การเอื้ออำนวยด้านกฏหมาย การลงทุน ที่เป็นความได้เปรียบของคนมีเงิน หากชาวบ้านต้องการเลี้ยงไก่ต้องเป็นการเลี้ยงโรงเรือนแบบธุรกิจ การเลี้ยงไก่แบบชาวบ้านไม่มีการส่งเสริม เขตเศรษฐกิจเป็นการสร้างข้อกำหนดที่ก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำมีแต่การสนับสนุนเอื้ออำนวยทุน แต่กลับไม่ส่งเสริมชาวบ้าน



“คนจน” มีหน้าตาอย่างไร นิยามคนจนมิติใหม่ มองว่าความจนมี 4 แบบ 1) จนแบบไม่มีเงิน เป็นคนจนด้านทรัพย์สิน รายรับไม่พอรายจ่าย 2) จนอำนาจต่อรอง ไม่มีสิทธิสถานภาพการต่อรอง 3) คนจนด้านสิทธิโอกาส ในการเข้าถึง และ 4 ) กลุ่มคนจนด้านศักดิ์ศรี และมีคนจนที่นิยามไม่เกี่ยวข้องกับพื้นที่ และคนจนที่นิยามเกี่ยวข้องกับพื้นที่ อย่างเช่น กลุ่มอาชีพ ชาติพันธ์ แรงงานต่างประเทศ กลุ่มคนแออัด กลุ่มไม่มีความมั่นคงในที่อยู่อาศัย ไม่มั่นคงในการประกอบอาชีพ ซึ่งไม่มีอยู่ในนิยามของคำว่าคนจน


ซึ่งต้นทุนเศรษฐกิจ เงิน ต้นทุนทางสิ่งแวดล้อม ต้นทุนทางสังคมวัฒนธรรม และทุนทางการเมือง เป็นเรื่องที่ทำให้เห็นความเหลื่อมล้ำ ต้นทุนในหลายด้านคนจนอาจไม่มี แต่ก็มีต้นทุนทางวัฒนธรรม แต่เรื่องเหล่านี้ก็ไม่มีการพูดถึงในเขตเศรษฐกิจพิเศษ รัฐสนใจแต่ทุนอำนาจ กับทุนทางเศรษฐกิจ การจัดการพื้นที่ทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำกับคนจน เป็นกลไกของความเหลื่อมล้ำที่กระทำต่อคนในพื้นที่ เป็นการให้สิทธิพิเศษทุน เอื้ออำนวยในหลายๆ เรื่อง แต่ไม่ใส่ใจกับคนจนในพื้นที่


“การทำให้คนจนอยู่ในขบวนรถไฟของการพัฒนา คนจนต้องมีตู้โดยสารอยู่ในรถไฟขบวนนี้ วันนี้ชาวบ้านเหมือนคนขายไก่ย่างที่ไม่ได้รับเชิญ แต่แอบขึ้นตอนจังหวะเขาเผลอจะโดนไล่ลงได้ตลอด จะขยับเรื่องนี้ได้อย่างไร ทำอย่างไรให้ชาวบ้านมีโบกี้ของการพัฒนา ชาวบ้านสามารถขึ้นไปได้อย่างสง่างาม หากวันดีคืนดีเขามีตู้เสบียงเอง หรือเป็นรถไฟรางคู่ ชาวบ้าน คนจนจะขึ้นไปกับรถไฟเขตเศรษฐกิจพิเศษได้อย่างไร เราน่าจะทำอะไรได้บ้าง” ผศ.ดร.สักรินทร์ กล่าว


ในจุดผ่อนปรนอย่างที่เชียงราย คนพม่าถูกผ่อนปรนให้เข้ามาเรียนหนังสือในไทยได้ ในเรื่องที่อยู่อาศัย บ้านมั่นคง ชาวบ้านน่าจะทำเรื่องบ้านเช่าให้คนต่างด้าวมาอยู่อาศัยอย่างชัดเจน เป็นที่อยู่อาศัยแรงงานนานาชาติ มีสิทธิในบริการสาธารณสุข และเรื่องอื่นๆ เป็นเรื่องที่มาเปิดประเด็น ถ้าเราจะทำเรามีต้นทุนในเรื่องใดบ้าง อย่างต้นทุนเงิน  ทุนวัฒนธรรม บางเมืองมีต้นทุนทางสิ่งแวดล้อม เราจะสู้กับทุน เราจะสู้อย่างไร สร้างให้เกิดโมเดล ด้วยวิธีการในแบบอย่างเรา