คณะประสานงานขบวนองค์กรชุมชนจังหวัดชัยนาท(คปอ.) ร่วมกับเจ้าหน้าที่สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน(องค์การมหาชน) ร่วมจัดเวทีวิเคราะห์ศักยภาพตำบลเศรษฐกิจและทุนชุมชนตำบลกุดจอก ที่ดำเนินกิจกรรมท่องเที่ยวโดยชุมชน “เที่ยวบ้านเพื่อน เยือนวิถีชีวิตชุมชนวัฒนธรรม ภูมิปัญญาลาวครั่งตำบลกุดจอก”วิเคราะห์ยกระดับพื้นที่ท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างมีส่วนร่วม โดยมีผู้เข้าร่วมจำนวน 25 คน ณ ศูนย์เรียนรู้การทอผ้าพื้นเมืองบ้านกุดจอก อำเภอหนองมะโมง จังหวัดชัยนาท
คุณยายซ้อง จบศรี เล่าว่าประวัติ “บ้านกุดจอก” ประชาชนเดิมอาศัยอยู่หลวงพระบางได้อพยพมาอยู่ในบริเวณภาคกลางของประเทศไทย ตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เพื่อการประกอบอาชีพและหาถิ่นฐานที่เหมาะกับการอยู่อาศัย เมื่อเดือนสาม ปีระกา พ.ศ. 2427 กองขุนศรี ผู้นำลาวครั่งได้ยกครอบครัวและกลุ่มคนลาวครั่งย้ายถิ่นจากเขากระจิว จังหวัดกาญจนบุรี (ปัจจุบัน อยู่ตำบลบ้านโข้ง อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี) ประมาณ 20 ครอบครัว ตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณหนองน้ำมีความอุดมสมบูรณ์เหมาะกับการเกษตรและการอยู่อาศัย ต่อมาได้ขยายครอบครัวและมีกองขุนยศกับกองขุนพิลึกโยกย้ายมาอาศัยอยู่ร่วมกันทำให้เกิดชุมชนใหญ่ ประชาชนอยู่กันอย่างหนาแน่น ซึ่งบริเวณนี้เป็นริมบึงที่มีดอกจอกขึ้นอยู่เต็มบึง ตามภาษาถิ่นของชนกลุ่มนี้เรียก “บึง” ว่า “กุด” จึงตั้งชื่อหมู่บ้านนี้ว่า “บ้านกุดจอก” โดยมีวัดเก่าแก่คู่บ้านกุดจอกเป็นศูนย์กลางศรัทธาของชาวบ้าน คือ “วัดศรีสโมสร” ปัจจุบันนี้มี 6 หมู่บ้าน 802 ครัวเรือน
นางสำเนา จบศรี กล่าวว่า ภูมิปัญญาที่โดดเด่นของลาวครั่งกุดจอก คือ การทอผ้าซิ่นตีนจก ซึ่งสืบทอดวัฒนธรรมการทอผ้ามาจากบรรพบุรุษ จากรุ่นสู่รุ่นจนถึงปัจจุบัน เป็นการทอจกที่มีลวดลายเฉพาะเป็นเอกลักษณ์โดยใช้สีหลักอยู่ 5 สี ตามความเชื่อเรื่องขันธ์ 5 สีที่ใช้ย้อมจากสีธรรมชาติ คือ สีเหลือง มาจากขมิ้น สีดำ มาจากลูกมะเกลือ สีคราม มาจากต้นคราม สีเขียว มาจากสีครามเจือขมิ้น และสีแดง มาจากครั่ง “จก”เป็นเทคนิคการทอผ้าเพื่อให้เกิดลวดลายต่างๆด้วยวิธีการเพิ่มเส้นด้ายพุ่งพิเศษสอดขึ้นลงบนผืนผ้าขณะทอ ใช้ความประณีตสูงและใช้เวลาในการทอนานการทอนาน การทอจกจึงมักทอเป็นผืนผ้าหน้าแคบเพื่อใช้ตกแต่งเป็นเชิงผ้าซิ่นเรียกว่า “ผ้าซิ่นตีนจก”การทอผ้าจกที่งดงามโดดเด่นนี้ ทำให้คนลาวครั่งกุดจอกแต่งกายได้สวยสดงดงาม
จากวิถีชีวิตชุมชนวัฒนธรรมของลาวครั่งตำบลกุดจอก ยังคงอนุรักษ์ภูมิปัญญาและเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้และเป็นแหล่งท่องเที่ยวโดยชุมชน คือ ลาวครั่งบ้านกุดจอกยังคงอนุรักษ์ภาษาถิ่น “ภาษาลาวครั่ง”ให้ลูกหลานได้สืบสานต่อ โดยการต้อนรับแขกผู้มาเยือนด้วยการแสดงดนตรีพื้นบ้าน ลำกลอนฟ้อนแคน การแต่งกายแบบลาวครั่งเต็มยศ พิธีบายศรีสู่ขวัญ และเชิญชมแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของบ้านกุดจอก คือ ชมพิพิธภัณฑ์ลาวครั่ง สักการะหลวงพ่อเดิมและชมโบสถ์ที่มีสถาปัตยกรรมที่เก่าแก่ นอกจากนั้นเที่ยวชมวิถีชีวิตชุมชน ซุ้มภูมิปัญญาลาวครั่งตำบลกุดจอก ซึ่งมีซุ้มภูมิปัญญา ดังนี้ ซุ้มที่ 1 ดนตรีพื้นบ้าน ซุ้มที่ 2 ทอผ้าลาวครั่ง ซุ้มที่ 3 อาหารพื้นบ้าน ซุ้มที่ 4 ขนมจีนน้ำยาพื้นบ้าน ซุ้มที่ 5 ยาสมุนไพรพื้นบ้าน ซุ้มที่ 6 การละเล่นพื้นบ้าน ซุ้มที่ 7 ข้าวกล้องปลอดสาร ซุ้มที่ 8 จักสารผลิตภัณฑ์ชุมชน แต่ละซุ้มมีวัฒนธรรมที่ไม่เหมือนที่อื่น และรับประทานอาหารพื้นบ้าน ชมการละเล่นพื้นบ้านต่างๆ เช่น เล่นผีนางด้ง จะจัดให้มีช่วงงานวันสงกรานต์ และชมงานเทศกาล “ต้อนฮับสังขาร บุญสงกรานต์ปีใหม่ไท” วันที่ 14 เมษายนของทุกปี
แผนการขับเคลื่อนงานของตำบลกุดจอก โดยได้กำหนดเป้าหมายร่วมที่อยากให้คนตำบลกุดจอกมีความสุข คือ การยกระดับอนุรักษ์ภูมิปัญญาให้คงอยู่ พร้อมทั้งพัฒนาระบบเศรษฐกิจในชุมชนให้ดีขึ้น โดยมีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับชุมชนและหน่วยงานภาคี “ผลิตเอง กินเอง ขายเอง” โดยได้กำหนดวิสัยทัศน์ของคนตำบลกุดจอก คือ “สืบสานประเพณีวัฒนธรรมและภูมิปัญญา พัฒนาระบบกลไกตลาดชุมชน ด้วยวิถีชีวิตของคนกุดจอก”
จากการวิเคราะห์ค้นหาศักยภาพตำบลกุดจอก เพื่อนำไปสู่แผนพัฒนาระบบเศรษฐกิจและทุนชุมชน และแผนพัฒนาทุกมิติ เพื่อให้เกิดการเชื่อมโยงแผนพัฒนาพัฒนากับหน่วยงานภาคีและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และสามารถถอดเป็นชุดองค์ความรู้การท่องเที่ยวโดยชุมชนชมวิถีชีวิตชุมชน ซุ้มภูมิปัญญาที่เป็นเอกลักษณ์ของคนตำบลกุดจอกในการขยายผลต่อไป
จรรยา กลัดล้อมนักสื่อสารจัดการความรู้ชุมชนจังหวัดชัยนาท รายงาน
