มหาสารคาม/ 30 มิถุนายน 2560 สภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม ร่วมกับโครงการปัญญาสาธารณะ (Mahasarakham forum) ศูนย์พัฒนานโยบายสาธารณะเชิงสร้างสรรค์ วิทยาลัยการเมืองการปกครอง มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) จัดเวทีโสเหล่เข้มข้นเพื่อคนมหาสารคาม ตอนที่ 1 “นโยบายสาธารณะกับชีวิตคนมหาสารคาม” ณ ห้องประชุม D-413 วิทยาลัยการเมืองการปกครอง มหาวิทยาลัยมหาสารคาม เพื่อร่วมกันหารือถึงนโยบายสาธารณะที่เกี่ยวข้องกับคนมหาสารคาม และบทบาทของแต่ละภาคส่วนที่จะร่วมกันขับเคลื่อนการทำงานต่อไป

โดยมีผู้เข้าร่วมประชุมที่มาจากทั้งข้าราชการบำนาญ, สภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม, ขบวนองค์กรชุมชนจังหวัดมหาสารคาม, เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก, สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน สำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ, วิทยุชุมชนเสียงจากชุมชนคนหมาสารคาม, สภาฮักแพงฯอำเภอกันทรลักษณ์วิชัย, สภาตุ้มโฮมฮักแพงเบิ่งแญงอำเภอพยัคฆ์ฯ, ทนายความ, สภาตุ้มโฮมฮักแพงเบิ่งแญงอำเภอบรบือ, สภาองค์กรชุมชนตำบล, ศูนย์พัฒนานโยบายสาธารณะเชิงสร้างสรรค์, องค์การบริหารส่วนตำบลกุดรัง และอาจารย์วิทยาลัยการเมืองการปกครอง มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ประมาณ 40 คน

เรืองเดช โพธิ์ศรี กองเลขาสภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม กล่าวว่า นโยบาย กับนโยบายสาธารณะไม่เหมือนกัน อย่างนโยบายเกษตรแปลงใหญ่ เป็นนโยบายแต่ไม่เป็นสาธารณะ เป็นการกำหนดทางเดียว ที่กำหนดมาแล้วกระทบทุกคน พื้นที่การเกษตร กระทบหลายส่วนนอกจากเกษตรกร ยังกระทบราชการ และลูกหลานของเกษตรกรที่ต้องไปเปิดเอทีเอ็มให้กับปู่ย่าตายาย

นโยบายสาธารณะแบบมีส่วนร่วมอย่างจริงจังจะเป็นไปได้หรือไม่ เราเชื่อว่า สภาองค์กรชุมชนตำบลเป็นองค์กร หากคนๆ เดียวก็เสนอยาก เสนอผ่านตำบล เช่นที่ตำบลกุดรัง สร้างเศรษฐกิจให้กับชุมชนในพื้นที่ว่างเปล่าที่ร่วมมือกันระหว่าง สภาองค์กรชุมชนกับอบต. เป็นการพึ่งพากัน ไม่ใช่คัดค้าน อบต.จะทำแบบนี้ สภาฯไม่เห็นด้วย สภาฯเสนอ อบต.ไม่เห็นด้วย แต่หลายพื้นที่มีความร่วมไม้ร่วมมือกัน

เรืองเดช กล่าวต่อว่า ถ้าเราช่วยกันกำหนดนโยบายสาธารณะ ทำแล้วจะปฏิบัติอย่างไร ภาคประชาชน ภาคประชาสังคม กำหนดแล้วไปบอกให้ใครทำ สภาฮักแพงฯ พยายามชวนคนที่อยู่ในสถานการณ์ปัญหา มาร่วมกันถกเถียง วางแผนปฏิบัติการ ชักชวนผู้คนมาช่วยกันคิด อย่างการจัดการขยะ ที่เป็นทั้งนโยบายรัฐ และความต้องการของประชาชน รัฐกำหนดเป็นนโยบาย แต่เวลาจะทำไม่รู้ว่าใครทำ แล้วชาวบ้านจะช่วยเรื่องอะไร รพสต.ช่วยเรื่องอะไร ท้องถิ่นช่วยอะไร ที่ผ่านมาในพื้นที่ท้องถิ่น รพสต.ช่วยกันจัดสรรงบประมาณ เอางบมาสนับสนุนชาวบ้าน ให้ชาวบ้านมาช่วยกันคัดแยก บางพื้นที่ขยับได้ เราใช้วิธีชวน เอาคนที่มีปัญหามาตกลงกัน บางฝ่ายก็เอาด้วย แต่บางทีชาวบ้านก็ไม่ได้ร่วม เป็นตัวอย่างการขับเคลื่อนของสภาฮักแพงฯ บางแห่งก็ทำไปโดยลำพัง อย่างที่ตำบลหนองคูขาด ทำเมล็ดพันธุ์ข้าว ทำไมไม่สร้างให้เป็นสาธารณะยิ่งขึ้น

ที่พี่น้องยังไม่ลุกออกมา เพราะความเดือดร้อนยังไม่ถึงที่สุด อย่างเรื่องขยะ ที่พี่น้องยังไม่ได้เจอปัญหากับตนเอง

แต่ในพื้นที่ที่มีการตั้งโรงงาน จะมีการชดเชยในจากผลกระทบ แต่ในพื้นที่ตำบลใกล้เคียงได้รับผลกระทบ ยังไม่มีการแก้ปัญหา ถ้าไม่ร่วมกันกำหนดและดำเนินการ อย่างเรื่องราคาข้าวตก เกษตรกรก็พยายามเรียกร้อง แต่พอปัญหาบรรเทา ก็ไม่คิดวิธีแก้ในระยะยาว แต่เมื่อฝนกตกก็ทำนาเหมือนเดิม ใช้ยาฆ่าหญ้า หว่านข้าวเหมือนเดิม แต่ไม่มีการคุยกันถึงการแก้ปัญหา เมื่อราคาข้าวตกอีก ตัวเอง ชุมชนตัวเองเมื่อได้รับผลกระทบน้อยก็ยังไม่คิดที่จะแก้ปัญหาอย่างจริงจัง ได้เงินสนับสนุนมาก็วางแผนการใช้เงิน แต่ไม่มีการคิดแก้ปัญหาในระยะยาว เวลาคิดไม่ออกหน่วยงานก็จะมีเมนูมาให้ชาวบ้านก็เลือกเอา

แม้มหาสารคามจะเป็นเมืองที่อุดมไปด้วยสถาบันการศึกษา คนที่มีภูมิปัญญา ถ้ามาร่วมคิดก็น่าจะไปได้ ในการทำงาน อาจเริ่มต้นจากประเด็นงานที่ไม่เหมือนกัน แต่ที่คล้ายกันคือเริ่มจากกลุ่มคนที่มีปัญหา มาร่วมกันกำหนดแนวทาง หาวิธีการทำงาน และชวนเพื่อนมาร่วมทำงาน อย่างเช่นเรื่องผู้สูงอายุ หรือเรื่องขยะ หน่วยที่สามารถปฏิบัติได้อย่างจริงจังคือ พื้นที่ในระดับตำบล เป็นเครือข่ายในระดับหมู่บ้าน เรืองเดชกล่าว  

วิพัฒน์ วิจารณ์จักร ประธานสภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม กล่าวถึงเรื่องนโยบายที่เกี่ยวข้องกับคนมหาสารคามว่า นโยบายสาธารณะคือการร่วมกำหนด และไปสู่การปฏิบัติ เช่นเรื่องสวัสดิการของประชาชน จากประเด็นปัญหาที่ประชาชนยังขาดสวัสดิการ แต่ข้าราชการมี จึงชวนให้ชาวบ้านช่วยกันจัดตั้งกองทุนสวัสดิการ โดยออมเงินวันละบาท ปัจจุบันจังหวัดมหาสารคามมีกองทุนสวัสดิการ 123 ตำบล มีสมาชิก 1.4 แสนคน มีเงินกองทุนหมุนเวียน 300 กว่าล้านบาท ที่ผ่านมารัฐเองก็มีนโยบายที่จะสมทบ แต่ช่วงหนึ่งก็ขาดการสมทบ ช่วยเหลือเรื่องเกิดแก่เจ็บตาย เป็นนโยบายร่วม ทำกองทุนร่วมกัน ภาคประชาชนทำ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสมทบ ถึงช่วงหนึ่งมีการหยุดสมทบเพราะ สตง.บอกว่า ท้องถิ่นสมทบผิดประเภทจะเรียกเงินคืน อันนี้ก็เป็นนโยบายรัฐ ที่ยังถือระบบระเบียบ ทำให้ภาคประชาชนเสื่อมศรัทธาต่อรัฐบาล

สุมาลี รัตนะทิพย์ สภาฮักแพงเบิ่งแญงอำเภอกันทรลักษณ์วิชัย กล่าวว่า ตนเองอยู่ในหน่วยงานสาธารณสุขก็ทำงานไปตามระเบียบกฏหมาย ตัวชี้วัด แต่อีกส่วนหนึ่งก็ร่วมขับเคลื่อนกับชุมชน เช่นการร่วมกำหนดกติกาชุมชนที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ ข้อบังคับกองทุนสุขภาพตำบล ระเบียบข้อบังคับขององค์กรชุมชน เพราะทุกคนเกี่ยวข้องกับนโยบายไม่ว่าจะทางตรงหรือทางอ้อม รวมทั้งสิ่งแวดล้อมก็เกี่ยวข้องกับนโยบายด้วย

ในทางการปฏบัติที่ผ่านมามีการทำงานด้านนโยบายสาธารณะในกรณีปัญหาขยะ และเรื่องผู้สูงอายุ เราจะทำอย่างไร เมื่อนโยบายไม่สอดคล้องกับประชาชน ความเป็นจริง บางทีผู้ใหญ่บ้านก็ลอกโครงการกัน เพื่อให้เสร็จตามที่รัฐกำหนด ประชาชนทำอย่างไรเมื่อนโยบายสาธารณะไม่ดี ประชาชนต้องมีความรู้รอบ คมในความคิด ภาคประชาชนยังอ่อนแอ ทำไมเขาถึงตัดสินใจอย่างนี้ อย่าเพียงแค่โจมตี บางทีเรามองใกล้ เขามองไกลมองกว้าง ประชาชนต้องรวมตัวกันเสนอ จิตอาสาอย่างเดียวไม่ได้ ต้องทำให้ถูกให้เป็น รู้รอบครอบคลุม มองภาพรวมประเทศชาติ

บทบาทของภาคประชาชน ทำอย่างไรจะรวมพลังคนจิตอาสา ติดอาวุธทางปัญญา ร่วมพัฒนาบ้านเมือง บางทีจะให้ชาวบ้านคิดก็ยังคิดไม่ออก แม้จะเป็นปัญหาของตนเอง เราจะทำอย่างไรให้คนมหาสารคามมีศักยภาพมากขึ้น จนสามารถร่วมกำหนดนโยบายสาธารณะในระดับชุมชน ระดับอำเภอ ระดับจังหวัดของตนเองได้ โดยต้องเริ่มจากการแก้ปัญหาเรื่องคนก่อน

ศักดิ์เจริญ ภวะภูตานนท์ เลขขาธิการสภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม กล่าวว่า คนกำหนดนโยบายสาธารณะ คือรัฐบาล และข้าราชการส่วนภูมิภาค ส่วนท้องถิ่น เป็นคนกำหนด ประชาชนคือผู้ได้รับผลกระทบจากนโยบาย จะดีบ้างไม่ดีบ้าง ประชาชนก็รับไป อย่างนโยบายการแก้กฏหมายหลักประกันสุขภาพ รัฐอยากซื้อเรือดำน้ำ อยากทำรถไฟความเร็วสูง ประชาชนก็เป็นแค่ผู้รับนโยบาย นโยบายนั้นกระทบคนจำนวนมาก ดำเนินการผ่านกลไกราชการ คนรับผลกระทบคือประชาชน ทั้งเรื่องลูก เรื่องเรียน ที่อยู่อาศัย ประชาชนจะอยู่อย่างไร จะประท้วง หรือจะอยู่เฉยๆ ที่ผ่านมานโยบายรัฐสนับสนุนเงินทุนลงชุมชน เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจ ลงจริง แล้วประชาชนจะมีบทบาทอย่างไร

เดชอนันต์ พิลาแดง คณะทำงานขบวนองค์กรชุมชนจังหวัดมหาสารคาม นโยบายสาธารณะ เป็นวาทกรรม ในการจัดสรร แบ่งปันผลประโยชน์ อย่างเป็นธรรม ทั่วถึง คนตัวเล็กตัวน้อยต้องเข้าถึง สามารถจัดการนโยบายได้ สภาฮักแพงฯเองก็ทำงานให้แหล่งทุน ชุมชนก็จะมีแหล่งทุนลงไปทำงานกับพวกเขา เรียกว่าเป็นนโยบายก็ได้ พอช. ก็เน้นเรื่องการจัดการตนเอง ให้ชุมชน จังหวัด จัดการตนเอง ภายใต้การกำหนดของชุมชนที่ร่วมกันออกแบบ สสส. ก็สนับสนุนให้ชุมชนมีสุขภาวะที่ดี เป็นต้น

ถ้าสร้างความเป็นพลเมืองไม่ได้ ก็อย่าพูดถึงเรื่องนโยบายสาธารณะ ในระดับท้องถิ่น นโยบายสาธารณะ จะใช้กระบวนการประชาคม อบต.จะทำแผน ข้อบัญญัติก็จะใช้เวทีประชาคม ก็จะได้แนวทางการแก้ปัญหาให้พี่น้องประชาชน แต่ในความเป็นจริง บางทีก็ไม่ได้มีการนำเอาความเดือดร้อนความต้องการของประชาชนเข้าไปกำหนด ถ้าถามว่าทำไมผู้คนยังเข้าไม่ถึงการกำหนดนโยบายสาธารณะ เพราะคนยังไม่สนใจ ไม่เข้าใจ ไม่เกิดความกระตือรือร้น ในการคุยนโยบายสาธารณะ ต้องมีการทำความเข้าใจกับพี่น้องอีกมาก อีกเรื่องคือการตามไม่ทันการเปลี่ยนแปลงทางสังคม และยังยุ่งกับการแก้ปัญหาปากท้องตนเอง

เดชอนันต์ เสนอว่าในการขับเคลื่อนต้องมีศูนย์การนำการขับเคลื่อนในระดับอำเภอ หรือระดับจังหวัด ต้องมีการออกแบบการทำให้คนมหาสารคามมาร่วมกำหนดนโยบายสาธารณะ ต้องมีการพัฒนาคน มีการหาเพื่อน หาหมู่หาพวก ทั้งในระดับตำบล อำเภอ และจังหวัดให้เกิดพลัง พัฒนาคนให้รู้เท่าทันการเปลี่ยนแปลงทางสังคม

ประวัติ กองเมืองปัก นายกองค์การบริหารส่วนตำบลกุดรัง กล่าวถึงนโยบายสาธารณะกับชีวิตคนมหาสารคามว่า พื้นฐานการกำหนดนโยบาย รัฐบาลออกนโยบาย เราเป็นผู้รับ ถ้าจะมีคุณภาพจริงต้องมีส่วนร่วมในการกำหนดทั้งในระดับ ชาติ จังหวัด และพื้นที่ การกำหนดนโยบายจากพื้นที่เป็นเรื่องสำคัญ นโยบายต้องมีการวางแผน สร้างยุทธศาสตร์การขับเคลื่อน บางทีก็ไม่ไปถึงเป้าหมาย นโยบายสาธารณะของมหาสารคาม การไปกำหนด อย่างการจัดตั้งสภาองค์กรชุมชนตำบล ก็เป็นการกำหนดนโยบายจากฐานล่าง

คนในชุมชนต้องเข้มแข็ง กระบวนการมีส่วนร่วมของเรายังไปไม่ถึงในการให้ประชาชนมีส่วนในการกำหนดนโยบาย อย่างปัญหาขยะ ชาวบ้านแค่เอาขยะไปทิ้ง แต่ขยะสามารถแยกประเภท มีการจัดการในแต่ละประเภท นโยบายสาธารณะโดยรวมยังขาดการมีส่วนร่วม ชุมชนยังมีส่วนร่วมไม่เพียงพอ การประชาคมเป็นเพียงพิธีกรรมเท่านั้น เวลามีงบประมาณลงมากลับไม่ได้ไปดูข้อเสนอของแต่ละหมู่บ้านที่มีการประชาคม นักวิชาการต้องช่วยให้คนที่มีปัญหาลุกขึ้นมาแก้ปัญหาด้วยตนเอง เป็นภาระสำคัญที่นักวิชาการจะมีส่วนช่วย

บวร วิเศษดี  สภาฮักแพงเบิ่งแญงอำเภอบรบือ กล่าวว่า กระบวนการมีส่วนร่วมในการการกำหนดนโยบายสาธารณะ มีจุดอ่อนตรงไหน คนมหาสารคามไม่สมกับการเป็นเมืองตักกศิลา แต่ขาดการเรียนรู้ ไม่เพียงแค่ขาดการมีส่วนร่วม แต่ยังขาดกระบวนการเรียนรู้ด้วย ต้องเน้นกระบวนการเรียนรู้เพิ่มมากขึ้น กระบวนการในหลายระดับ ทั้งในระดับชุมชน จังหวัด คนในพื้นที่บางส่วนก็คัดค้านอย่างเดียว มีเพียงไม่ถึง 10 เปอร์เซ็นที่เป็นแกน อย่างมหาสารคาม อยากให้เป็นเมืองเกษตรอินทรีย์ แต่ไม่มีส่วนราชการมาสนับสนุน

รากเหง้าของเมืองมหาสารคามเป็นแบบไหน เกษตรจะมีทิศทางไปทางไหน การขับเคลื่อน เพิ่มเติมความรู้ พยายามสร้างต้นแบบ เล็กๆแต่งดงาม Small is beautiful เพราะเราไม่สามารถกำหนดนโยบายได้ ให้คนมหาสารคามเป็นสังคมแห่งการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ สภาฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคาม เป็นเวทีที่เป็นของคนมหาสารคาม และมีการจัดเวทีทั้งในระดับจังหวัด และอำเภอ ซึ่งกำลังจะขยับลงปื้นที่ตำบล ทำให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ ให้พี่น้องเห็นปัญหา มีความตระหนัก และมีส่วนร่วม บวร กล่าว

อย่างไรก็ตาม แม้นโยบายจะเป็น แนวทาง การกระทำ หรือการเลือกตัดสินใจของรัฐบาล ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า มีการวางแผน ผ่านการจัดทำโครงการต่างๆ เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ที่สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริง และความต้องการของประชาชน แต่ก็ยังมีนโยบายในหลายต่อหลายเรื่องที่ยังขาดการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน และหลายเรื่องก็ไม่ตรงต่อความต้องการที่แท้จริง

เวทีมหาสารคามฟอรั่ม ที่เป็นพื้นที่ในการรวมตัวกันของภาคส่วนต่างๆ เพราะมีฐานความคิดที่ว่า นโยบายสาธารณะไม่ใช่เรื่องของคนอื่นแต่เป็นเรื่องของทุกคน โดยไม่รอการช่วยเหลือ แต่จะร่วมกันสร้างภูมิปัญญา หาวิธีการปฏิบัติร่วมกันเพื่อให้คนมหาสารคามฮักแพงเบิ่งแญงคนมหาสารคามเอง