สรุปการสัมมนาเชิงปฏิบัติการ  “การจัดทำทิศทางและแผนยุทธศาสตร์การดำเนินงาน สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) พ.ศ. 2560–2564”

 วันที่ 30 มิถุนายน – 1 กรกฎาคม  2560   ณ  โรงแรมมารวย  การ์เด้น  ถนนพหลโยธิน  แขวงเสนานิคม  เขตจตุจักร  กรุงเทพมหานคร

ทิศทางการขับเคลื่อนงานในอนาคตของ พอช. (ข้อเสนอและความเห็นจากเวทีสัมมนา)

ยุทธศาสตร์การดำเนินงานของ พอช. ต้องออกแบบการดำเนินการเพื่อให้ถึงเป้าหมายรวม โดยแผนยุทธศาสตร์ พอช. 2560-2564  จะกำหนดเป้าหมาย 2 ประเด็น คือ 1) เสริมสร้างให้ชุมชนเข้มแข็ง และ 2) ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างการพัฒนาประเทศ  โดยใช้วิธีการทบทวนข้อจำกัดยุทธศาสตร์เดิม และการประมวลผล/ประเมินผลการดำเนินงานที่ผ่านมา เพื่อนำมาสู่การกำหนดทิศทางและยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนที่สอดรับกับสถานการณ์ นโยบายของภาครัฐ และบริบทของสังคม

การทบทวนหน้าที่และภารกิจของสถาบันฯ ได้แก่ ภารกิจตาม พรฎ. พอช. ที่เน้นการส่งเสริมความเข้มแข็งของพื้นที่  ภารกิจตามนโยบายรัฐบาล และภารกิจอื่นๆ ที่เกี่ยวพันกับชีวิตชาวบ้านและสถานการณ์  แต่ต้องยึดหลักสำคัญของ พอช. คือ ต้องให้ชุมชนเข้มแข็ง ให้ความสำคัญ/สร้างความเข้มแข็งของพื้นที่  ใช้จุดเด่นด้านความยืดหยุ่นขององค์การมหาชนในการประสานงานการทำงานร่วมทั้งรัฐ ภาคธุรกิจ ท้องถิ่น

การประสานความร่วมมือและการออกแบบการทำงานร่วมกับหน่วยงานอื่นๆ ที่ดำเนินการในพื้นที่  ยุทธศาสตร์ “การใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง” พอช. ต้องทำงานร่วมกับภาคีเพื่อทำงานร่วม ทั้งประเด็นสภาฯ สวัสดิการ(กองทุนหมู่บ้าน, สปสช.)  กลไกหลายๆ ตัวของแต่ละหน่วยงานที่มีอยู่แล้วให้เกิดการประสานและร่วมมือ ไม่ใช่ต่างคนต่างทำแต่ละกลไก  การวิเคราะห์ยุทธศาสตร์จำเป็นต้องใช้ข้อมูลที่มีการดำเนินการอยู่ เช่น จำนวนสภาที่มีความเข้มแข็ง เพื่อใช้ในการประเมิน+จัดทำยุทธศาสตร์ในการผลักดันให้เป็นไปตามเป้าหมาย ซึ่งการร่วมมือกันอาจแก้ไขปัญหาต่าง เช่น งบประมาณไม่เพียงพอ ให้มีการประสานความร่วมมือทั้งนโยบายและงบประมาณ และไม่ให้เกิดทำงานซ้ำซ้อนกันในตำบล  ต้องพยายามสร้างยุทธศาสตร์ที่สร้างการรวม/ประสานกลไกในพื้นที่ให้เชื่อมโยงกัน 

ยุทธศาสตร์การสร้างความร่วมมือกับภาคีถือเป็นยุทธศาสตร์ที่สำคัญ : ในระดับนโยบายสามารถขับเคลื่อนได้ แต่ในระดับพื้นที่ยังไม่สามารถดำเนินการได้ เช่น การประสานการทำงานร่วมกับ สกว. การใช้ความรู้ขับเคลื่อนงานพัฒนา ฯลฯ การร่วมมือในพื้นที่ต้องมีการทำยุทธศาสตร์ความร่วมมือขับเคลื่อนงานให้เกิดในพื้นที่จริง ๆ ไม่เพียงการออกแบบระดับนโยบายอย่างเดียว

สร้างการมีส่วนร่วมอย่างมีแบบแผนครอบคลุมทุกด้านและทุกมิติ โดยคนในพื้นที่มาร่วมแก้ไขปัญหา

 ให้ความสำคัญกับการพัฒนาจิตใจควบคู่กับการพัฒนา

ทิศทางการพัฒนา ต้องจัดการความทุกข์/ปัญหา โดยชุมชนแบบมีส่วนร่วมอย่างมีแบบแผน  การออกแบบระบบให้มีส่วนร่วม

พอช. ควรให้ความสำคัญกับยุทธศาสตร์การพัฒนาคน คนถือเป็นเครื่อมือสำคัญในการขับเคลื่อนงานพัฒนาต่าง ๆ   และการกำหนดยุทธศาสตร์ต้องคำนึงถึงบริบท สถานการณ์ แวดล้อมที่เกี่ยวข้องไปพร้อมด้วย

กระบวนการการจัดตั้งสภาองค์กรชุมชน มีความเร่งรีบในการจัดตั้ง ไม่ได้เกิดจากแรงผลักขับเคลื่อนจากพื้นที่ ทำให้พื้นที่สภาองค์กรชุมชนที่มีการจัดตั้งขาดคุณภาพ

 องค์กร พอช.ในอนาคต ต้องมี แนวทาง 1) ควรมีการจัดการที่ทันสมัย, พัฒนาเทคโนโลยีที่เป็นระบบ การดำเนินการด้านการเงินผ่านระบบออนไลน์ โดยเฉพาะรายงานผลทางด้านการเงิน 2) มีศักยภาพในการจัดการความรู้ (knowledge management) พอช. ควรเป็นศูนย์กลางในการจัดการความรู้ 3) ใช้ความรู้ในการจัดการและออกแบบชุมชน



ข้อจำกัดของ พอช. เนื่องจากมีตัวชี้วัดกำกับติดตามผลปฏิบัติงาน ดังนั้นจะเพิ่มศักยภาพคนทำงานอย่างไรให้สามารถสนับสนุนช่วยเหลือผู้ที่มีความเดือดร้อนได้

การประสานยุทธศาสตร์และภาคีมีค่อนข้างน้อย  พอช. ยังมีการประสานงานในกลุ่มเล็กๆ กลุ่มเดิมๆ ต้องเปิดตัวเองในกลุ่มใหม่ๆ กลุ่มที่กว้างขึ้น จะทำให้งานของเราออกได้เยอะขึ้น  งานจะเป็นเนื้อเดียวตามพื้นที่

ข้อจำกัดในการทำงาน  พอช. มีระเบียบที่ซับซ้อน มีความคล้ายคลึงกับการทำงานของรัฐ ทำให้จิตวิญญาณของการช่วยเหลือชุมชน  การเป็นองค์การมหาชนหายไป จนท.มีภาระต้องทำงานตามเกณฑ์ ตามตัวชี้วัด  ต้องหาทางปลดภาระ/พันธนาการให้เจ้าหน้าที่สามารถทำงานเพื่อสนับสนุนชุมชนได้อย่างเต็มที่




การทบทวนยุทธศาสตร์และกลไกการขับเคลื่อนงานในช่วงประเด็นที่ผ่านมาสู่ข้อเสนอแนวทางการขับเคลื่อนงานในระยะต่อไป  (การแบ่งกลุ่มย่อย)

               รศ.ดร.สมบัติ   กุสุมาวลี ที่ปรึกษาจากสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ นำเสนอกรอบการสัมมนาเชิงปฏิบัติการในครั้งนี้   โดยนำแผนยุทธศาสตร์แผนการดำเนินงานของสถาบันฯ ฉบับปี 2558 – 2560 มาทบทวนผลการดำเนินงานที่ผ่านมาและร่วมกันหารือเพื่อปรับปรุงยุทธศาสตร์และกลยุทธ์ให้มีความชัดเจนแหลมคม และเหมาะสมกันบริบทปัจจุบันและสอดคล้องกับแนวโน้มสถานการณ์ที่จะเกิดในอนาคต

โดยในการปรับปรุงครั้งนี้ จะมุ่งเน้นใน 2 ยุทธศาสตร์ ได้แก่



ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ 1 การพัฒนาโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง สนับสนุนให้ชุมชนท้องถิ่นมีระบบที่พัฒนาไปสู่การจัดการตนเอง ซึ่งประกอบด้วยกลยุทธ์ 8 ข้อ

1. พัฒนาพื้นที่ที่มีศักยภาพเป็นพื้นที่ต้นแบบ

2. พัฒนาความเข้มแข็งของเศรษฐกิจฐานราก

3. จัดการพื้นที่อย่างมีส่วนร่วม

4. สร้างโอกาสให้คนในชุมชนเข้าถึงและใช้ประโยชน์ทรัพยากรและทุนในชุมชน

5. เชื่อมโยงแผนพัฒนาชุมชนท้องถิ่น สู่ยุทธศาสตร์จังหวัด

6. พัฒนาคนให้มีคุณภาพและรู้เท่าทันการเปลี่ยนแปลง

7. สร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลง

8. ยกระดับคุณภาพขบวนองค์กรชุมชนในการพัฒนาชุมชนท้องถิ่น



ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ 2 การประสานความร่วมมือกับชุมชนท้องถิ่น และภาคีที่เกี่ยวข้อง เพื่อสนับสนุนความเข้มแข็งขององค์กรชุมชน นำไปสู่ความเปลี่ยนแปลงโครงสร้างและนโยบาย  ซึ่งประกอบด้วยกลยุทธ์ 5 ข้อ

1. พัฒนากลไกความร่วมมือ

2. สร้างพื้นที่รูปธรรมความร่วมมือ

3. ส่งเสริมบทบาทการพัฒนา ของภาคประชาสังคม

4. สร้างความรู้ ความเข้าใจให้กับชุมชนท้องถิ่น

5. พัฒนากระบวนการเรียนรู้ระหว่างชุมชนท้องถิ่น

ทั้งนี้จากการสำรวจความเห็นของผู้เข้าร่วมการสัมมนาในหัวข้อกลยุทธ์ที่ควรปรับปรุงมากที่สุด ผลการสำรวจพบว่า

1.    ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ 1 ได้แก่  กลยุทธ์การพัฒนาโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง สนับสนุนให้ชุมชนท้องถิ่นมีระบบที่พัฒนาไปสู่การจัดการตนเอง

2.    ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ 2 กลยุทธ์การประสานความร่วมมือกับชุมชนท้องถิ่น และภาคีที่เกี่ยวข้อง เพื่อสนับสนุนความเข้มแข็งขององค์กรชุมชน นำไปสู่ความเปลี่ยนแปลงโครงสร้างและนโยบาย

จากผลการสำรวจข้างต้น นำไปสู่การระดมความคิดเห็นของผู้เข้าร่วมสัมมนาในแต่ละภาค  โดยมีการวิเคราะห์ปัญหาอุปสรรคในการดำเนินการในแต่ละกลยุทธ์ และร่วมกันหาแนวทางในการแก้ไขและออกแบบ ดังนี้

o  ภาคเหนือ

เน้นการปรับปรุงแก้ไขยุทธศาสตร์เชิงภาพรวมของทั้งยุทธศาสตร์ โดยเสนอแนวทางการดำเนินการในระยะข้างหน้า ดังนี้

1)    การสร้างพื้นที่ตนแบบตามบริบทของพื้นที่ในประเด็นต่าง ได้แก่ ทรัพยากรธรรมชาติ  เศรษฐกิจ สวัสดิการเป็นต้น

2)     ใช้สภาองค์กรชุมชน เป็นกลไกกลาง  และให้ความสำคัญกับการสานพลังภาคีหน่วยงาน “ระบบปฎิสัมพันธ์” 

3)    การสร้างกลไกการทำงานให้ชัดเจน

4)    การวางแผนงานยุทธศาสตร์การขับเคลื่อนงานของขบวนฯ ให้สัมพันธ์กับปฏิทินการปฏิบัติงานและการพิจารณางบประมาณของหน่วยงาน

5)    การสร้างและส่งเสริมชุมชนท้องถิ่นจัดการตนเอง  โดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้งตามภูมินิเวศ

6)    สร้างระบบความรู้  ระบบข้อมูล วิเคราะห์/จำแนกเรื่องร้อน เรื่องเย็น จุดเสี่ยง และการคาดการณ์แนวโน้มสถานการณ์

7)    การกำหนดวาระประเด็นร่วม ทั้งระดับตำบลและจังหวัด  

8)    การจัดทำแผนและข้อเสนอร่วม

9)    การกำหนดแผนฯ พื้นที่ให้มีความสัมพันธ์กับแผนฯ ระดับชาติ

10)  ให้ความสำคัญกับระบบการติดตามประเมินผล

ทั้งนี้  จากการสัมมนายุทธศาสตร์ขบวนองค์กรชุมชนภาคใต้  มีข้อเสนอยุทธศาสตร์ 5 ข้อ ได้แก่

1.       การพัฒนาคนและขบวนองค์กรชมชน

2.       ความมั่นคงในชีวิต

3.       ความมั่นคงในแหล่งผลิตอาหาร

4.       การพัฒนาความเข้มแข็งของขบวนองค์กรชุมชน

5.       การพัฒนาเศรษฐกิจภาคใต้

นอกจากนี้ ในการบริหารและสนับสนุนงบประมาณไปสู่พื้นที่หรือจังหวัดของ พอช. ควรจัดสรรตามแผนงานโครงการที่มีการนำเสนอ แทนที่การจัดสรรงบประมาณแบบเฉลี่ยทุกภูมิภาค





การนำเสนอร่างทิศทางและยุทธศาสตร์การดำเนินงานของสถาบันฯ พ.ศ.2560 – 2564              

    โดย รศ.ดร.สมบัติ   กุสุมาวลี

    การจัดทำยุทธศาสตร์ของสถาบันฯ พ.ศ.2560-2564  ใช้วิธีการนำแผนยุทธศาสต์ฉบับเดิมมาปรับให้มีความชัดเจนแหลมคม  นำแนวความคิดการขับเคลื่อนงานโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง การให้ความสำคัญการขับเคลื่อนงานระดับจังหวัด  การวิเคราะห์แนวโน้มสถานการณ์ระดับโลก ระดับชาติ  แผนการพัฒนาระยะต่างๆ  และนโยบายรัฐบาล  มาประมวลกับความเห็นของขบวนองค์กรชุมชนทุกภาค ส่งผลให้ได้ร่างยุทธศาสตร์การดำเนินงานของสถาบันฯ พ.ศ. 2560-2564 ที่เริ่มต้นจากการสร้างรากฐานให้มีความเข้มแข็ง ประชาชนอยู่แบบพอดี  ทั้งด้านการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนฐานราก  ด้านที่ดินทำกิน/ที่อยู่อาศัย และด้านการจัดการทรัพยากรท้องถิ่นที่ดี  ซึ่งในการสร้างความเข้มแข็งจากฐานรากจะต้องมีระบบข้อมูลสารสนทเทศและองค์ความรู้ที่ดีของชุมชนเพื่อให้เป็นแหล่งสนับสนุนการทำงาน  มีการสร้างสภาองค์กรชุมชนให้แข้มแข็ง  มีแผนแม่บทชุมชนที่ดี  เมื่อฐานรากมีความเข้มแข็ง จะเกิดการขับเคลื่อนไปสู่ระดับที่ใหญ่กว่าไปเป็นลำดับขั้น  เกิดการปฏิรูประดับตำบลและอำเภอ เกิดระบบท้องถิ่นใหม่ที่มีการผสมผสานระหว่างองค์การปกครองท้องถิ่นกับชุมชน เกิดการจัดระบบท้องถิ่นใหม่ เกิดสัญญาประชาคม  เกิดระบบการจัดความสัมพันธ์ที่ดี  นำไปสู่การปฏิรูประดับจังหวัดและประเทศ  ซึ่งทีมงานจะนำร่างยุทธศาสตร์และเนื้อหาที่ได้จากการสัมมนาฯ ครั้งนี้ ไปวิเคราะห์ประมวลผลเพื่อจัดทำเป็นยุทธศาสตร์การดำเนินงานของสถาบันฯ ต่อไป.

เรียบเรียงโดย งานสื่อสารองค์กรและสำนักยุทธศาสตร์และเชื่อมโยงขบวนชุมชน