บทความโดย จรรยา กลัดล้อม นักสื่อสารจัดการความรู้จังหวัดชัยนาท

         ตำบลกุดจอก  อยู่ในเขตการปกครองของกิ่งอำเภอหนองมะโมง  แยกมาจากอำเภอวัดสิงห์ อยู่ทิศเหนือสุดของจังหวัดชัยนาท ปัจจุบันยกฐานะเป็นอำเภอหนองมะโมง จังหวัดชัยนาท

ยายซ้อง จบศรี อายุ 92 ปี ชาวบ้านบ้านกุดจอก เล่าว่า  ในปลายสมัยกรุงธนบุรีถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น พบคนไทยเชื้อสายลาวเผ่าต่างๆ อพยพเข้ามาประเทศสยามด้วยสาเหตุที่แตกต่างกัน บ้างก็อพยพหนีภัยสงครามทั้งภายในและภายนอกอาณาจักร บ้างก็หนีภัยธรรมชาติ โรคภัย ความอดอยากแร้นแค้น ที่อพยพมากที่สุด คือ คราวอาณาจักรล้านช้างล่ม เป็นเหตุให้ชาวลาวหลายชนเผ่าถูกกวาดต้อนเข้ามาอยู่บริเวณภาคกลางของไทย คนกลุ่มน้อยเหล่านั้นแยกกันอยู่ตามกลุ่มวัฒนธรรมย่อยของตน หนึ่งในนั้นคือ ลาวครั่งเป็นคนลาวมาจากเมืองหลวงพระบาง เมื่อปี พ.ศ. 2427 ผู้นำกลุ่มลาวครั่ง ได้ย้ายถิ่นฐานจากบ้านเขากระจิว จังหวัดกาญจนบุรี (ปัจจุบันคือ อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี) มายังบริเวณบ้านกุดจอก ซึ่งแต่เดิมเป็นป่า ได้ตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนอยู่บริเวณริมบึงที่มีดอกจอกขึ้นอยู่เต็มบึง ตามภาษาของชนกลุ่มนี้เรียก “บึง” ว่า “กุด” จึงได้ตั้งชื่อหมู่บ้านว่า “บ้านกุดจอก” 

ตำบลกุดจอกปัจจุบันมีชาวไทยเชื้อสายลาวครั่งอาศัยอยู่ประมาณ 200 กว่าหลังคาเรือน อาชีพหลักคือ เกษตรกรรม ทำนา มีการอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีชนชาติลาวครั่งดั้งเดิม มีภูมิปัญญาที่โดดเด่น คือ การทอผ้าซิ่นตีนจกที่มีลวดลายเฉพาะไม่เหมือนใคร ใช้สีแดงที่ย้อมจากครั่งซึ่งเป็นสีแดงตามธรรมชาติของเครื่องแต่งกายอันเป็นที่มาของชื่อว่าลาวครั่ง โดยช่างทอผ้ามือวางอันดับ 1 ของชุมชน  มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมของจังหวัดชัยนาท สาขาภูมิปัญญาชาวบ้าน คือ ยายซ้อง จบศรี วัย 92 ปี ที่ฝีมือในการทอผ้านั้นยากที่จะหาใครเทียบเท่า และเป็นครูต้นแบบที่ถ่ายทอดความรู้ด้านการทอผ้าของชุมชนแห่งนี้

ชุมชนวัฒนธรรมลาวครั่งบ้านกุดจอก มีการอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีของตนเองไว้อย่างเหนียวแน่น อาทิ ประเพณีบายศรีสู่ขวัญต้อนรับผู้มาเยี่ยมเยือน ภาษาถิ่น “ภาษาลาวครั่ง”  ดนตรีพื้นเมือง ลำกลอนฟ้อนแคน  อาหารท้องถิ่นภูมิปัญญาเกี่ยวกับการทำขนมจีนโบราณ ภูมปัญญาพื้นบ้านในด้านการรักษาด้วยสมุนไพร การนวดแผนโบราณ วิถีชีวิตการทำนาปลูกข้าวตามฤดูกาล การผลิตข้าวซ้อมมือ

การแต่งกายด้วยผ้าทอพื้นบ้าน การทอผ้าลวดลายที่มีเอกลักษณ์คือ ผ้าขิด ผ้าจกและผ้ามัดหมี่ ทอผ้าฝ้ายและผ้าไหม ผ้าทอที่ใช้ในพิธีทางศาสนา ผ้าคลุมหัวนาค ผ้าห่อคัมภีร์ ผ้าทอใช้ในชีวิตประจำวัน ผ้าซิ่น ผ้าขาวม้า หมอนน้อย หมอนเท้า ถุงขนมเส้น ฯลฯ

มีการจัดงานประเพณีสงกรานต์ "ต้อนฮับสังขาร บุญสงกรานต์ปีใหม่ไท"  ประเพณีที่สำคัญของจังหวัดชัยนาท มีศูนย์สาธิตวิถีชีวิตชุมชน ได้แก่ การทอผ้า การสีข้าวและการตำข้าวแบบโบราณ การทำข้าวกล้อง การจักสานไม้ไผ่ และศูนย์แพทย์แผนไทย เป็นต้น

ชุมชนลาวครั่งบ้านกุดจอก ก็เหมือนกับชนเผ่าทั้งหลายในเอเชียอาคเนย์ที่เชื่อในเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์และสิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติทั่วไป มีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตความเป็นอยู่เป็นอย่างยิ่ง เป็นการเพิ่มขวัญกำลังใจ และความมั่นใจ ในการทำมาหากินและการดำเนินชีวิตของตน

พิธีกรรมต่าง ๆ ที่สืบทอดต่อกันมาจนเป็นประเพณีล้วนสะท้อนถึงความต้องการในวิถีชีวิตเรื่องน้ำและความอุดมสมบูรณ์ อันเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับสังคมเกษตร เช่น การเปิดยุ้งข้าว การเรียกขวัญข้าว  ซึ่งในแต่ละช่วงเดือนชาวบ้านจะร่วมทำบุญที่วัดตามความเชื่อศรัทธาในพุทธศาสนา สะท้อนว่าต้องการรับความคุ้มครองจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เพื่อความสงบสุขในชีวิตของตนเองและครอบครัว เช่น พิธีทำบุญกลางบ้าน วันสงกรานต์ วันเข้าพรรษา ออกพรรษา เป็นต้น

สภาองค์กรชุมชนและกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลกุดจอก  เป็นกลไกในการดำเนินงานท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมโดยชุมชน  พัฒนาขยายผลให้มีการดำเนินงานเป็นระบบ กำหนดเป้าหมายร่วม คือ การยกระดับอนุรักษ์ภูมิปัญญาให้คงอยู่ พัฒนาระบบเศรษฐกิจในชุมชน เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับชุมชนและหน่วยงานภาคี “ผลิตเอง กินเอง ใช้เอง ขายเอง” กำหนดเป็นวิสัยทัศน์ “สืบสานประเพณีวัฒนธรรมและภูมิปัญญา พัฒนาระบบกลไกตลาดชุมชน ด้วยวิถีชีวิตของคนกุดจอก”

มีคำกล่าวว่า “เที่ยวบ้านเพื่อน เยือนวิถีชีวิตชุมชนวัฒนธรรม ภูมิปัญญาลาวครั่งตำบลกุดจอก”  เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวโดยชุมชน  มีกิจกรรมที่น่าสนใจ อาทิ  ชมพิพิธภัณฑ์ลาวครั่ง สักการะหลวงพ่อเดิมและชมโบสถ์ที่มีสถาปัตยกรรมที่เก่าแก่ ชมการละเล่น เช่น ผีนางด้ง ชมงานเทศกาล “ต้อนฮับสังขาร บุญสงกรานต์ปีใหม่ไท” วันที่ 14 เมษายนของทุกปี มีที่พักแรมแบบโฮมสเตย์เพื่อการเรียนรู้วิถีชีวิตในชุมชนลาวครั่ง

จากผลการดำเนินงานนำไปสู่แผนพัฒนาระบบเศรษฐกิจและทุนชุมชน และแผนพัฒนาทุกมิติ เกิดการเชื่อมโยงหน่วยงานภาคี เช่น การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย สำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดชัยนาท สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดชัยนาท สำนักงานพาณิชย์จังหวัดชัยนาท และองค์การบริหารส่วนตำบลกุดจอก และเกิดชุดองค์ความรู้การท่องเที่ยวโดยชุมชนชมวิถีชีวิตชุมชน ซุ้มภูมิปัญญาที่เป็นเอกลักษณ์ของคนตำบลกุดจอกในการขยายผลการขับเคลื่อนงานตำบลเศรษฐกิจและทุนชุมชนต่อไป

ผู้ประสานงาน นางสำเนา จบศรี  ประธานกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลกุดจอก อำเภอหนองมะโมง จังหวัดชัยนาท  เบอร์โทรศัพท์ 089-969-4518