มหาราช เป็นตำบลหนึ่งที่อยู่ในเขตเทศบาลตำบลมหาราช อำเภอมหาราช จังหวัดพระนครศรีอยุธยา สภาพภูมิศาสตร์มีลักษณะเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำ ทำให้ประสบปัญหาบ้านทรุดโทรม ประชากรในพื้นที่บางส่วนมีฐานะยากจนและอยู่ริมแม่น้ำ ต้องประสบภาวะน้ำท่วมซ้ำซากทุกปี ขณะที่สภาพทางด้านเศรษฐกิจส่วนใหญ่ทำอาชีพเกษตรกรและรับจ้างทั่วไป ในด้านการเกษตรก็ประสบปัญหาขาดน้ำในช่วงฤดูแล้ง และน้ำท่วมในช่วงฤดูฝน ทำให้ผลผลิตได้รับความเสียหาย ประกอบกับในชุมชนมีผู้สูงอายุเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำให้วัยแรงงานมีน้อยส่งผลให้รายได้ไม่พอกับรายจ่ายในครัวเรือน
จากปัญหาความเดือดร้อนดังกล่าว ทำให้แกนนำในการลุกขึ้นมาแก้ไขปัญหา ได้หารือ ร่วมกับ คณะทำงานจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) พบว่า “สภาองค์กรชุมชน” สามารถเป็นเครื่องมือในการพัฒนาได้ ชาวบ้าน กลุ่มองค์กรต่างๆ ในตำบล ได้หารือร่วมกันและได้จัดตั้งสภาองค์กรชุมชนขึ้นในปี 2554 ได้มีการวิเคราะห์ถึงปัญหาและเริ่มดำเนินการแก้ไขโดยเฉพาะเรื่องที่อยู่อาศัย โดยได้ดำเนินกระบวนการเพื่อพัฒนาเป็นโครงการแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัยในปี 2557 กระบวนการดำเนินการได้มีการสร้างความเข้าใจชาวบ้านผู้เดือดร้อน จัดตั้งคณะทำงานแก้ไขปัญหาที่ดินและที่อยู่อาศัยของตำบล จัดทำข้อมูล สำรวจข้อมูล จับพิกัด GPS จัดทำผังตำบล ประสานเชื่อมโยงกับหน่วยงาน และจัดตั้งกองทุน
จัดตั้งคณะทำงานการแก้ไขปัญหาที่ดินและที่อยู่อาศัยของตำบลจำนวน 25 คน และได้จัดทำข้อมูลครัวเรือน จัดทำแผนที่ทำมือ นำข้อมูลมาวิเคราะห์ พบว่า ชาวบ้านหลายหลังคาเรือนประสบปัญหาบ้านทรุดโทรมและขาดแคลนน้ำทางการเกษตร จากนั้นให้ผู้เดือดร้อนเข้าร่วมการจัดทำผังตำบล เพื่อหาแนวทางร่วมในการแก้ไขปัญหาเรื่องบ้านทรุดโทรม จัดตั้งกองทุนที่ดินตำบลมหาราชในปี 2558 เป็นเครื่องมือและกลไกสำคัญในการแก้ไขปัญหาและนำไปสู่การโครงการบ้านพอเพียงชนบทในปี 2560
จากข้อมูลพบผู้เดือดร้อนในปี 2557 พบผู้เดือดร้อนจำนวน 47 ราย ได้จัดตั้งคณะทำงานบ้านพอเพียงชนบทตำบลมหาราช จัดลำดับผู้เดือดร้อนโดยผ่านการประชาคมจัดทำแผน 5 ปี ในปี 2560 ได้รับการสนับสนุนงบประมาณโครงการบ้านพอเพียงชนบท จำนวน 26 หลัง งบประมาณ 411,079 บาท มีการสร้างความเข้าใจต่อชาวบ้านผู้เข้าร่วมโครงการ วางแผนการดำเนินงาน วิธีการซ่อมแซม โดยมีข้อตกลงร่วมคือ คณะทำงานจะเป็นผู้จัดซื้อวัสดุอุปกรณ์ (ไม่รวมค่าแรง) และใช้ช่างชุมชนหรือช่างเทศบาลในการดำเนินการซ่อมแซมปรับปรุง ส่วนผู้เดือดร้อนต้องดูแลเรื่องน้ำและอาหารผู้ที่มาซ่อมในการซ่อมแซมของตำบลมหาราช กำหนดให้ชำระคืนเงินทั้งหมด 100% ในระยะเวลา 3-5 ปี และมีดอกเบี้ยอยู่ที่ร้อยละ 2 ต่อปี
สภาพบ้านทรุดโทรมที่เข้าร่วมโครงการบ้านพอเพียงชนบท ตำบลมหาราช
“ผลจากการทำงานแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัยหรือที่เรียกว่าโครงการที่ดิน ทำให้เรามีเพื่อน รู้จักการทำงานเป็นทีม ได้เรียนรู้ร่วมคิดร่วมทำ เช่น การจับพิกัด GPS เป็นการทำงานที่ยากต้องใช้ความอดทน ร่วมแรงร่วมใจ รู้จักการวางแผนงาน สามัคคีกันอย่างมาก งานจึงจะออกมาสำเร็จ ทำให้เกิดโครงการดีๆ ตามมาและเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการบ้านพอเพียงชนบท แรกๆ เราไม่ค่อยได้รับการยอมรับทั้งชาวบ้านและหน่วยงานซึ่งไม่มีใครคิดเลยว่าจะทำได้จริง เพราะการตั้งกองทุนในตำบลมีมาแล้วหลายกองทุน พอตั้งแล้วไม่นานก็ล้มแล้วยิ่งมีงบมาซ่อมบ้านด้วยแล้วยิ่งไม่มี แต่พอเริ่มเป็นรูปเป็นร่างแล้วชาวบ้านและหน่วยงานเข้ามามากขึ้น ในส่วนของระเบียบกองทุนที่ออกแบบร่วมกันทั้งเรื่องซ่อมบ้านและส่งเสริมด้านอาชีพ” ผู้ใหญ่ฌาณราเมศวร์ กลมกล่อม ประธานคณะทำงานบ้านพอเพียงให้ข้อมูลในการขับเคลื่อนงานโครงการบ้านพอเพียงชนบทกล่าว
กองทุนเพื่อแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัยตำบลมหาราช ตั้งขึ้นวันที่ 2 สิงหาคม 2558 โดยมีหลักเกณฑ์ คือ สมาชิกต้องเสียค่าธรรมเนียมแรกเข้าให้ 20 บาท ต่อคน ค่าธรรมเนียมแรกเข้านี้เป็นรายได้ของกองทุนจะเรียกคืนไม่ได้ ทั้งนี้ กองทุนจะให้การช่วยเหลือสมาชิกในหลายกรณี เช่น กรณีที่สมาชิกคลอดบุตร โดยสนับสนุนค่านมและค่าใช้จ่ายเบื้องต้น นอกจากนั้นจะให้ความช่วยเหลือในกรณีผู้ยากไร้ที่ขาดคนดูแล ผู้พิการ ผู้สูงอายุ โดยจะให้ความช่วยเหลือตามที่คณะกรรมการกองทุนเห็นสมควรให้ดูแลตามความเหมาะสม เรื่องอาหาร ยารักษาโรค เครื่องนุ่งห่ม ที่พักอาศัยที่จำเป็นในการดำรงชีวิตให้มีคุณภาพที่ดีขึ้น รวมถึงการศึกษา ซึ่งจะให้ทุนการศึกษาสำหรับบุตรหลานของผู้เป็นสมาชิกกองทุนและมีการฝากเงินออมทรัพย์อย่างน้อยวันละ 1 บาท โดยไม่ขาดช่วงตลอดการศึกษาเล่าเรียน หรือ กรณีที่บิดามารดาซึ่งเป็นสมาชิกของกองทุนเสียชีวิตและบุตรไม่มีผู้อุปการะ กองทุนจะช่วยเหลือในด้านต่างๆ ตามความจำเป็น นอกจากนั้นยังช่วยเหลือสมาชิกในกรณีเจ็บป่วย โดยจะให้การช่วยเหลือหากสมาชิกเข้ารักษาตัวในโรงพยาบาล (ผู้ป่วยใน) คืนละ 150 บาท ไม่เกิน 5 คืนต่อปี (ไม่รวมค่าคลอดบุตร) เป็นต้น
ทั้งนี้ การดำเนินการของกองทุนจะมีการจัดสรรกำไรสุทธิประจำปี เมื่อสิ้นปีปิดบัญชีได้ตามมาตรฐานทางบัญชีที่รับรองโดยทั่วไปแล้ว หากว่ากองทุนมีกำไรสุทธิ จะนำมาจัดสรรได้ดังนี้
1) ค่าสวัสดิการของสมาชิกกองทุนฯ ร้อยละ 25 % โดยจัดเก็บให้แล้วเสร็จก่อนวันที่ 7 ของเดือน
2) เงินทุนสำรองของกองทุนฯ 10% เพื่อนำมาไว้จ่าย กรณีสมาชิกลาออก
3) เงินกู้ยืมสำหรับสมาชิกกองทุนเพื่อแก้ไขปัญหาที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัย 50% (กรณีการกู้ยืมค่าบำรุง 6% ต่อปี ระยะเวลาตามมติความเห็นของคณะกรรมการแต่ไม่เกิน 5 ปี
4) เงินกู้ยืมเพื่อแก้ไขปัญหาหนี้สินเพื่อการประกอบอาชีพ 5% ค่าบำรุง 6% ต่อปี ระยะเวลาตามมติเห็นสมควรของคณะกรรมการสินเชื่อเห็นสมควรแต่ไม่เกิน 12 เดือน
5) เงินค่าใช้จ่ายกองทุน 5 % (ค่าใช้จ่ายบริหารจัดการคณะกรรมการ)
ในการดำเนินการของกองทุนที่ผ่านมา ได้ให้ความช่วยเหลือด้านอาชีพ ทั้งหมด 21 ราย รายละ 3,000 บาท ในรูปของการให้เงินกู้ฉุกเฉิน โดยกำหนดให้ส่งคืนภายใน 3 เดือน คิดดอกเบี้ยเดือนละ 15 บาท หากส่งหมดแล้วจึงสามารถกู้ต่อไปได้ ส่งผลให้นำเงินไปหมุนเวียนใช้ประกอบอาชีพ และกรณีฉุกเฉิน เช่น ป่วยและเข้าพักรักษาตัวในโรงพยาบาล เป็นต้น เพื่อช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นไม่ต้องไปกู้หนี้นอกระบบ
กองทุนที่ดินตำบลมหาราช เป็นกองทุนที่สามารถเรียกได้ว่า เป็นกองทุนแบบอย่างที่สามารถขับเคลื่อนงานได้ดี สามารถช่วยผู้เดือดร้อนในตำบลได้ ขณะนี้ ยอดเงินในบัญชีในปัจจุบันมี 210,000 บาท และมีการสมทบอย่างต่อเนื่อง สมาชิกผู้เดือดร้อน เมื่อกู้แล้วต้องปฏิบัติตามระเบียบตามที่กำหนดไว้อย่างดี มีความรับผิดชอบคณะทำงานฯ มีการดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งพัฒนาด้านอื่นๆ ควบคู่กันไปโดยใช้สภาองค์กรชุมชนเป็นเครื่องมือในการเชื่อมโยงคน กลุ่มองค์กรต่างๆ รวมถึงการประสานงานกับภาคีภาครัฐอื่นๆ
นายอำนาจ จั่นทอง บ้านเลขที่ 28/1 หมู่ 3 ต.มหาราช อ.มหาราช จ.พระนครศรีอยุธยา เป็นหนึ่งในผู้เดือดร้อนที่ได้รับการช่วยเหลือ เล่าว่า “ ตนเองและภรรยาทำอาชีพรับจ้างและประมง เป็นบ้านไม้ชั้นเดียวใต้ถุนสูงน้ำท่วมเกือบทุกปีไม้พื้นบ้านเป็นไม้อัดหนาพอโดนน้ำท่วมหลายๆ ครั้ง ไม้อัดบวมต้องค่อยๆ เดิน เงินก็ไม่ค่อยมีเพราะยังต้องส่งลูกเรียนอีก 2 คน อยากซ่อมพื้นก่อนถึงแม้จะหลังคารั่ว เพราะไม่รู้ว่าเดินวันไหนจะร่วงลงใต้ถุน ห่วงเด็ก ตอนแรกไม่เชื่อว่าจะมีโครงการนี้จริงๆ แต่ลองดูก็ได้ถ้าจริงก็ดีนะเพราะส่งถูก ดอกเบี้ยต่ำ ถ้าไม่ซ่อมตอนนี้ก็ไม่รู้จะเอาตังไหนซ่อม” นายอำนาจตอบสั้นๆ อย่างมีความหวัง ยิ่งเมื่อเห็นช่างมาวัดบ้าน สำรวจความจำเป็นของแต่ละหลัง และได้เข้าร่วมโครงการ ทำให้รู้สึกดีใจเป็นอย่างมาก “น้าต้องขอบคุณทางทีมงานและ พอช. จริงๆ ที่มีโครงการดีๆ แบบนี้” ซึ่งในการซ่อมแซมของนายอำนาจ จั่นทอง ในครั้งนี้ ใช้งบประมาณทั้งหมด 21,150 บาท
ในการดำเนินโครงการบ้านพอเพียงชนบท คณะทำงานฯ ได้รับความร่วมมือจากหลายหน่วยงาน เช่น เทศบาลตำบลมหาราช ที่สนับสนุนเครื่องมือและทีมช่างมาช่วยซ่อมแซมบ้านผู้เดือดร้อน นอกจากนี้ยังมี ทีมช่างทหารพัฒนา พัน ม 2 จังหวัดสระบุรี ที่ช่วยปฏิบัติการในการซ่อมแซมบ้านเรือน และอยู่ช่วยชาวบ้านจนเสร็จทุกหลัง รวมถึงได้รับความช่วยเหลือจากช่างชุมชนที่มาจากการรวมตัวกันของชาวบ้านในชุมชนที่มีความรู้ความสามารถในด้านช่าง ที่เสียสละงานนอกมาช่วยงานชุมชน ทำให้งานเรียบร้อยเสร็จตามกำหนด
การขับเคลื่อน เพื่อแก้ปัญหาในเรื่องที่ดินและที่อยู่อาศัยตำบลมหาราช นับเป็นการทำงานที่ส่งผลให้คนในตำบลได้ขับเคลื่อนงานในภาพของชุมชนอย่างเป็นรูปธรรม ส่งผลให้คนเกิดการรวมตัวกัน มีเป้าหมายเดียวกัน มีความร่วมไม้ร่วมมือ เกิดการ “สร้างคน” ที่สามารถขับเคลื่อนงานในการแก้ปัญหาที่อยู่อาศัย เกิดการปรับปรุงซ่อมแซมบ้านเรือน นอกจากนั้นมีการพัฒนาคุณภาพชีวิตด้านเศรษฐกิจผ่านการกู้ยืม เช่น การประกอบอาชีพ เป็นต้น เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจรายครัวเรือน อีกทั้งยังเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้เกิดการเชื่อมโยง การทำงานร่วมกันกับ อบต. ทหาร ส่งผลต่อการขับเคลื่อนงานอื่นๆ ตามมา
ผู้เรียบเรียง น.ส.สุพัตรา คุ้มพุ่ม
คณะทำงานบ้านพอเพียงตำบลมหาราช โทร 095- 4898386
